3 listopada 1771 roku w Warszawie konfederaci barscy usiłowali porwać króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Zamach zakończył się niepowodzeniem, ale wydarzenie wstrząsnęło Polską i Europą.
3 listopada 1894 roku w Poznaniu powstał Niemiecki Związek Marchii Wschodniej (Deutscher Ostmarkenverein), nacjonalistyczna organizacja znana powszechnie jako Hakata. Jej potoczna nazwa pochodziła od pierwszych liter nazwisk założycieli: Ferdynanda von Hansemanna, Hermanna Kennemanna i Henryka von Tiedemanna. Celem stowarzyszenia było doprowadzenie do całkowitej germanizacji ziem polskich pozostających pod zaborem pruskim. W 1896 roku Hakata przeniosła […]
3 listopada 1848 roku w Krakowie ukazał się pierwszy numer dziennika „Czas”. Jego powstanie przypadło na okres Wiosny Ludów, gdy po upadku Rzeczypospolitej Krakowskiej i tragedii rabacji chłopskiej Galicja doświadczyła chwilowego przebudzenia narodowego. Pełna nazwa gazety brzmiała: „Czas. Dziennik poświęcony polityce krajowej i zagranicznej, wiadomościom literackim, rolniczym i przemysłowym”. W atmosferze nadziei i represji, jakie […]
2 listopada 1925 roku na Placu Saskim w Warszawie złożono szczątki bezimiennego obrońcy Lwowa, tworząc Grób Nieznanego Żołnierza – symbol pamięci o wszystkich, którzy oddali życie za wolną Polskę.
1 listopada 1705 roku król August II Mocny ustanowił na zamku w Tykocinie Order Orła Białego – najwyższe odznaczenie Rzeczypospolitej. Z czasem stał się on wyróżnieniem przyznawanym za wybitne zasługi cywilne i wojskowe, zarówno w czasie pokoju, jak i wojny, a zarazem symbolem wierności państwu i jego tysiącletniej tradycji. Początkowo dla „usłużnych” Order Orła Białego […]
1 listopada 1946 roku, w uroczystość Wszystkich Świętych, Karol Wojtyła przyjął święcenia kapłańskie z rąk metropolity krakowskiego kardynała Adama Stefana Sapiehy. Data święceń była nietypowa. Uroczystość odbyła się w prywatnej kaplicy Pałacu Arcybiskupów Krakowskich przy ulicy Franciszkańskiej 3, w gronie kilku najbliższych krewnych i przyjaciół. Przyspieszona droga święceń O wyborze daty zadecydowały szczególne okoliczności. W […]
1 listopada 1918 roku we Lwowie wybuchła walka o miasto, w której szczególną rolę odegrały Orlęta Lwowskie. W listopadzie 1918 roku, w czasie rozpadu monarchii austro-węgierskiej, o przyszłości Galicji Wschodniej i jej stolicy rozstrzygał zbrojny konflikt polsko-ukraiński. Dla Polaków był to bój o niepodległość i utrzymanie Lwowa w granicach odradzającej się Rzeczypospolitej, dla Ukraińców – […]
Podczas uroczystości zaplanowanej na dziś w Watykanie papież Leon XIV ogłosi św. Johna Henry’ego Newmana Doktorem Kościoła. Angielski kardynał, konwertyta z anglikanizmu i wybitny myśliciel XIX wieku, zostanie włączony do grona świętych, których nauka uznana została za trwały dar dla całego Kościoła powszechnego. Tytuł Doktora Kościoła (Doctor Ecclesiae Universalis) przysługuje świętym, których nauczanie wyróżnia się […]
Pierwsza sceniczna realizacja „Dziadów” Adama Mickiewicza odbyła się 31 października 1901 roku w Teatrze Miejskim w Krakowie (dziś Teatr im. Juliusza Słowackiego). Spektakl, przygotowany w inscenizacji i scenografii Stanisława Wyspiańskiego oraz w reżyserii Adolfa Walewskiego, był wydarzeniem przełomowym nie tylko w dziejach polskiego teatru, ale i w historii recepcji romantyzmu. Po raz pierwszy połączono w […]
31 października 1929 roku doszło do jednego z najpoważniejszych kryzysów konstytucyjnych II Rzeczypospolitej. Marszałek Sejmu Ignacy Daszyński, jeden z przywódców niepodległościowego ruchu socjalistycznego, odmówił otwarcia obrad parlamentu w obecności uzbrojonych oficerów, towarzyszących marszałkowi Józefowi Piłsudskiemu. Wydarzenie to było kulminacją rosnącego napięcia między obozem sanacyjnym a opozycją skupioną wokół tzw. Centrolewu. Od zamachu majowego 1926 roku […]
Złożony z królewskiej korony, złotych klejnotów i tysięcy średniowiecznych monet Skarb Średzki, nazywany często „Skarbem Tysiąclecia”, uznawany jest za najcenniejszy depozyt średniowiecznej Europy. Sama korona warta jest 65 mln dolarów.
W Warszawie można oglądać oryginalne elementy Grobu Nieznanego Żołnierza sprzed stu lat. Zaginęły sześć dekad temu. Podczas trwających na placu marsz. Józefa Piłsudskiego w Warszawie prac przy odbudowie Pałacu Saskiego odżyło zainteresowanie historią Grobu Nieznanego Żołnierza – jedynej części pałacowej kolumnady, która przetrwała zniszczenia wojenne. W ich kontekście doszło do wyjątkowego znaleziska: w kwietniu 2025 […]
29 i 30 października 1944 roku 1. Dywizja Pancerna generała Stanisława Maczka wyzwoliła holenderską Bredę – ważny węzeł komunikacyjny i strategiczny punkt niemieckiej obrony w Brabancji Północnej. Dzięki brawurowemu manewrowi polscy żołnierze zdobyli miasto bez ciężkich strat i bez zniszczeń, co uczyniło operację jednym z najświetniejszych epizodów w dziejach Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Przypominała […]
30 października 1961 roku parę kilometrów nad archipelagiem Nowa Ziemia w Arktyce została zdetonowana tzw. car-bomba – największy w historii ładunek jądrowy. Potężna eksplozja o sile 50 megaton TNT (według szacunków amerykańskich nawet 57) była blisko 3,5 tysiąca razy potężniejsza od bomby zrzuconej na Hiroszimę i czterokrotnie silniejsza niż największa amerykańska próba. Był to zarazem […]
29 października 1941 roku marszałek Polski Edward Śmigły-Rydz, były Naczelny Wódz Wojska Polskiego, po dwóch latach internowania i tułaczki, wrócił do okupowanej Warszawy i w niej zamieszkał. Ukrywając się pod nazwiskiem Adam Zawisza, zamelodwał się w mieszkaniu generałowej Jadwigi Maksymowicz-Raczyńskiej przy ul. Sandomierskiej 18. Powody jego powrotu do stolicy i okoliczności śmierci, do której doszło […]
29 października 1611 roku w Warszawie, podczas obrad sejmu, miał miejsce jeden z najbardziej symbolicznych momentów w dziejach Rzeczypospolitej. Hetman Stanisław Żółkiewski wprowadził na Zamek Królewski zdetronizowanego cara Wasyla IV Szujskiego oraz jego braci, Dymitra i Iwana. Pokonani dostojnicy złożyli pokłon królowi Polski Zygmuntowi III Wazie i jego synowi, Władysławowi. Wydarzenie to, znane potocznie jako […]
28 października 1919 roku w archikatedrze św. Jana Chrzciciela w Warszawie odbyła się uroczystość konsekracji biskupiej Achillesa Rattiego – późniejszego papieża Piusa XI. Sakry udzielił mu arcybiskup metropolita warszawski Aleksander Kakowski, w obecności całego polskiego episkopatu, przedstawicieli władz państwowych i korpusu dyplomatycznego. Kraj, gdzie „narodził się jako biskup” Wśród zgromadzonych na warszawskiej uroczystości byli m.in. […]
28 października 1844 roku w Miłomłynie wbito pierwszą łopatę pod budowę Kanału Elbląskiego – jednej z najbardziej niezwykłych dróg wodnych Europy. Inwestycja, której koszt przeliczono na równowartość 2,4 tony złota, była droższa niż wzniesienie wieży Eiffla. Koszt budowy stanowił też 22 procent ceny, jaką Stany Zjednoczone zapłaciły za zakup Alaski. Dzisiaj Kanał uchodzi za jeden […]
Na mocy przywileju wydanego 28 października 1611 roku przez króla Zygmunta III Wazę Kolegium Jezuickie w Poznaniu uzyskało rangę akademii, z prawem nadawania stopni magistra i doktora. Dokument królewski, nadany na prośbę Towarzystwa Jezusowego, oznaczał formalne przekształcenie szkoły w pierwszy w Poznaniu uniwersytet. Przywilej został następnie potwierdzony przez króla Jana Kazimierza w 1650 roku i […]
27 października 1939 roku funkcjonariusze gestapo aresztowali w warszawskim Ratuszu prezydenta stolicy Stefana Starzyńskiego. Dla Niemców był symbolem niezłomności – dlatego postanowili go usunąć. Po zatrzymaniu osadzono go najpierw w więzieniu przy ulicy Daniłowiczowskiej, a następnie przewieziono na Pawiak. Tam przebywał do 22 lub 23 grudnia 1939 roku, kiedy wywieziono go w nieznanym kierunku. Z […]
27 października 1930 roku powstała Liga Morska i Kolonialna. Wydarzenie to symbolicznie otworzyło nowy rozdział w dziejach II Rzeczypospolitej, która – mimo ograniczonego dostępu do morza i braku tradycji kolonialnych – zaczęła marzyć o statusie mocarstwa z własnymi terytoriami zamorskimi. Liga Morska i Kolonialna powstała podczas III Walnego Zjazdu Delegatów w Gdyni, z przekształcenia istniejącej […]
Proces, który władze PRL wytoczyły Melchiorowi Wańkowiczowi, przeszedł do historii jako symbol triumfu wolnego słowa nad represyjnym systemem. 26 października 1964 roku przed warszawskim sądem wojewódzkim rozpoczął się proces wybitnego reportażysty, oskarżonego o „rozpowszechnianie materiałów oczerniających i poniżających Polskę Ludową”. W istocie chodziło o próbę ukarania pisarza za jego krytyczne poglądy wobec władzy i poparcie […]
26 października 1931 roku przed Sądem Okręgowym w Warszawie rozpoczął się tzw. proces brzeski – jeden z najbardziej kontrowersyjnych epizodów w dziejach II Rzeczypospolitej. Na ławie oskarżonych zasiedli przywódcy antysanacyjnej opozycji, wcześniej więzieni w twierdzy brzeskiej. Wśród nich znaleźli się m.in. trzykrotny premier Wincenty Witos, Władysław Kiernik, Norbert Barlicki i Herman Lieberman. Sprawa stała się […]
Idea zmiany czasu sięga XVIII wieku, ale jako pierwsi czas zmienili Niemcy w 1916 roku. Wyjaśniamy dlaczego. Historia zmiany czasu sięga końca XVIII wieku, kiedy amerykański uczony i polityk Benjamin Franklin zaproponował, by ludzie wstawali wcześniej, aby lepiej wykorzystać światło dzienne i w ten sposób oszczędzać energię. Pomysł, choć oryginalny, długo pozostawał jedynie teoretyczną ciekawostką. […]
25 października 1918 roku poseł Wojciech Korfanty, reprezentujący Polaków z Górnego Śląska, wygłosił w Reichstagu jedno z najważniejszych przemówień w historii polskiego ruchu narodowego. W wystąpieniu, które wywołało wśród niemieckich parlamentarzystów gwałtowne oburzenie, zażądał przyłączenia wszystkich ziem polskich zaboru pruskiego do odradzającego się państwa polskiego. Było to symboliczne zwieńczenie jego długoletniej walki o prawa narodowe […]
25 października 1844 roku carska policja aresztowała księdza Piotra Ściegiennego – duchownego, społecznika i działacza niepodległościowego, który przygotowywał wybuch powstania w Królestwie Polskim. Aresztowanie to zakończyło jeden z najważniejszych epizodów w historii polskiego ruchu chłopskiego i niepodległościowego XIX wieku. Ściegienny został później skazany przez rosyjski sąd na karę śmierci, którą car zamienił na 25 lat […]
Kto odwiedza Wiedeń, ten prędzej czy później natrafi na kultowy bar z szyldem: Trześniewski. Dla Austriaków to synonim szybkiej, smacznej i prostej przekąski. Ponad 120 lat temu Polak stworzył jeden z pierwszych fast foodów Europy. Choć większość mieszkańców stolicy Austrii nie potrafi poprawnie wymówić tej nazwy, wszyscy wiedzą, że oznacza coś „niewypowiedzianie dobrego” – tak […]
24 października 1795 roku w Petersburgu podpisano układ między Rosją, Austrią i Prusami, który przesądził o losie Rzeczypospolitej. Trzeci rozbiór był ostatecznym aktem likwidacji państwa polskiego, które – osłabione wieloletnim kryzysem ustrojowym i nieudanymi reformami – przestało istnieć na 123 lata. Choć jeszcze kilka lat wcześniej Polacy podjęli ambitną próbę naprawy kraju, uchwalając jedną z […]
23 października 1501 roku w Mielniku wielki książę litewski Aleksander Jagiellończyk zatwierdził unię z Polską, znaną jako unia mielnicka. Dokument miał zacieśnić więzi między Królestwem Polskim a Wielkim Księstwem Litewskim, tworząc z nich jedno państwo. Choć jego postanowienia nigdy nie weszły w życie, unia mielnicka stała się istotnym etapem na drodze do późniejszej unii lubelskiej […]
23 października 1929 roku w Staruni na Pokuciu dokonano jednego z najbardziej niezwykłych odkryć paleontologicznych w Europie – w kopalni ozokerytu natrafiono na niemal w całości zachowane ciało nosorożca włochatego sprzed tysięcy lat. Zwierzę, które zyskało miano „drugiego nosorożca staruńskiego”, było unikalne pod każdym względem. Znaleziony na głębokości 12,5 metra w sztolni nieczynnej kopalni, spoczywał […]
W nocy z 22 na 23 października 1945 roku Ukraińska Powstańcza Armia po raz pierwszy zaatakowała Birczę – miasteczko na Pogórzu Przemyskim, które w czasie powojennych przesiedleń stało się jednym z kluczowych punktów oporu wobec działalności oddziałów UPA. Bezpośrednim powodem ataku było umieszczenie w Birczy komisji przesiedleńczej, nadzorującej wysiedlenia ludności ukraińskiej do ZSRR, zgodnie z […]
22 października 1914 roku powstała Polska Organizacja Wojskowa – tajna formacja zbrojna stworzona z inicjatywy Józefa Piłsudskiego, której celem było przygotowanie Polaków do walki o niepodległość. W ciągu czterech lat działalności POW stała się jednym z najważniejszych ogniw konspiracji niepodległościowej, dostarczając przyszłemu Wojsku Polskiemu wyszkolonych żołnierzy, oficerów i wywiadowców. Kontynuacja powstań Polska Organizacja Wojskowa stanowiła […]
W nocy z 22 na 23 października 1909 roku z jasnogórskiego obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej skradziono dwie złote korony ofiarowane przez papieża Klemensa XI w 1717 roku.
Archeolodzy w południowo-centralnej Turcji odnaleźli niezwykłą pozostałość z czasów wczesnego chrześcijaństwa – zwęglony bochenek chleba sprzed około 1 200 lat, na którego powierzchni widnieje wizerunek Jezusa Chrystusa. O znalezisku poinformowano na facebookowym profilu Gubernatora Prowincji Karaman (Karaman Valiliği). Odkrycia dokonano na stanowisku archeologicznym Topraktepe, utożsamianym ze starożytnym miastem Eirenopolis (Miasto Pokoju). W sumie odnaleziono pięć […]
21 października 1963 roku na polach wsi Majdan Kozic Górnych rozległy się serie z karabinów maszynowych. Tak zakończyła się walka Józefa Franczaka, ps. „Laluś/Lalek” – ostatniego żołnierza podziemia antykomunistycznego w Polsce. Zginął z bronią w ręku po osiemnastu latach ukrywania się, otoczony przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa i Zmotoryzowanych Odwodów Milicji Obywatelskiej. Żołnierz podziemia, dezerter z […]
20 października 1952 roku Sąd Najwyższy PRL utrzymał w mocy wyrok śmierci wydany na generała Augusta Emila Fieldorfa „Nila”, legendarnego dowódcę Kedywu Komendy Głównej Armii Krajowej. W ten sposób zapadła ostateczna decyzja o zgładzeniu jednego z najwybitniejszych oficerów Polskiego Państwa Podziemnego, symbolu niezłomności wobec niemieckiego i sowieckiego totalitaryzmu. Fieldorf był oficerem Legionów i uczestnikiem wojny […]
W październiku 1595 roku pod Cecorą rozegrało się starcie wojsk Rzeczypospolitej z armią tatarsko-turecką, będące kulminacją wyprawy hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego do Mołdawii. Wyprawa ta była elementem szerzej zakrojonej koncepcji politycznej kanclerza, który dążył do stworzenia na południowo-wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej pasma państw buforowych – Mołdawii, Wołoszczyzny i Siedmiogrodu – lojalnych wobec Korony i mających […]
Uchwalone 20 października 1791 roku Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów stanowiło akt uzupełniający Konstytucję 3 maja, doprecyzowujący zasady funkcjonowania unii polsko-litewskiej w zreformowanym ustroju Rzeczypospolitej. Dokument ten, przyjęty przez aklamację przez Sejm Czteroletni, określał wzajemne relacje Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego po wejściu w życie nowej ustawy rządowej, stanowiąc jednocześnie gwarancję równorzędności obu części […]
20 października 1860 roku w Warszawie odbył się zjazd trzech monarchów – cara Aleksandra II, cesarza Austrii Franciszka Józefa I oraz pruskiego następcy tronu Wilhelma Hohenzollerna – poświęcony wspólnemu przeciwdziałaniu ruchom niepodległościowym w Europie. Spotkanie odbyło się niemal dokładnie 65 lat po ogłoszeniu trzeciego rozbioru Polski, co nadawało mu szczególnie symboliczny wydźwięk. Trzej władcy państw, […]
20 października 1655 roku w Kiejdanach zawarto układ, na mocy którego Wielkie Księstwo Litewskie zerwało unię z Polską i przyjęło protekcję króla Szwecji Karola X Gustawa. Pod koniec pierwszej połowy XVII wieku Rzeczpospolita Obojga Narodów znalazła się w jednym z najgłębszych kryzysów swojej historii. Od 1648 roku państwo wyniszczało powstanie kozackie pod wodzą Bohdana Chmielnickiego, […]
19 października 1984 roku funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa porwali, a następnie zamordowali księdza Jerzego Popiełuszkę – kapłana, który stał się jednym z najważniejszych symboli sprzeciwu wobec komunistycznego reżimu w Polsce. Według oficjalnej wersji, po odprawieniu nabożeństwa w Bydgoszczy duchowny wracał do Warszawy wraz z kierowcą Waldemarem Chrostowskim. W miejscowości Górsk ich samochód zatrzymali funkcjonariusze Departamentu IV […]
18 października 1596 roku w Brześciu Litewskim ogłoszono unię między Kościołem prawosławnym a Kościołem rzymskokatolickim. Obowiązywała w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Prawosławni zaakceptowali zwierzchnictwo papieża przy zachowaniu obrządku wschodniego. W zamierzeniu swoich twórców unia miała być drogą do pojednania chrześcijaństwa wschodniego i zachodniego, a zarazem wzmocnienia państwa. W praktyce stała się jednym z najbardziej brzemiennych w […]
18 października 1558 roku król Zygmunt August powołał do życia pierwszą w dziejach Rzeczypospolitej regularną pocztę państwową. Zorganizował ją Prosper Provana – Włoch z Piemontu, kupiec, dworzanin królewski, potem także żupnik krakowski, który na mocy królewskiego dekretu otrzymał zadanie utrzymania stałego połączenia między Krakowem a Wenecją. To wydarzenie uznaje się za początek polskiej poczty. Czytaj […]
18 października 1672 roku w obozie sułtańskim pod Buczaczem podpisano traktat pokojowy, kończący pierwszy etap wojny Rzeczypospolitej z Imperium Osmańskim. Układ ten, nigdy nieratyfikowany przez sejm, zapisał się w historii jako jeden z najbardziej upokarzających momentów w dziejach państwa polsko-litewskiego. Wojna, która doprowadziła do zawarcia „haniebnego pokoju w Buczaczu”, wybuchła w sytuacji głębokiego kryzysu wewnętrznego. […]
Wymysiöeryś, czyli język wilamowski, to jeden z najbardziej niezwykłych fenomenów językowych w Europie. Jest używany wyłącznie w jednym miejscu – w liczących niespełna trzy tysiące mieszkańców Wilamowicach koło Bielska-Białej. Choć jego historia sięga XIII wieku, jeszcze niedawno wydawało się, że zniknie bezpowrotnie. Dziś jednak język ten wraca do życia dzięki pasji i determinacji jego ostatnich […]
Na całym świecie wzrasta liczba katolików, a co istotne – po raz pierwszy od kilku lat przyrost wiernych odnotowano również w Europie. Z okazji 99. Światowego Dnia Misyjnego, przypadającego 19 października 2025 roku pod hasłem „Misjonarze nadziei wśród narodów”, watykańska agencja Fides opublikowała najnowsze dane statystyczne dotyczące Kościoła katolickiego. Zostały one zaczerpnięte z „Rocznika Statystycznego […]
Rozejm w Żurawnie, zawarty 17 października 1676 roku między Rzecząpospolitą Obojga Narodów a Imperium Osmańskim, zakończył kilkuletnią, wyniszczającą wojnę. Choć nie przyniósł Polsce pełnego zwycięstwa, stanowił realny sukces polityczny i militarny Jana III Sobieskiego, który w trudnych warunkach zdołał doprowadzić do korzystniejszego niż wcześniej porozumienia. Oba skonfliktowane państwa łączyła długa granica i sprzeczne interesy na […]
17 października 1863 roku Romuald Traugutt objął funkcję dyktatora powstania styczniowego, stając się ostatnim przywódcą największego zrywu niepodległościowego XIX wieku. Przejął władzę w momencie, gdy walka z carską Rosją chyliła się ku upadkowi, jednak do końca pozostał wierny idei wolności. Jego postać stała się symbolem niezłomności, ofiarności i wierności Ojczyźnie. Romuald Traugutt urodził się 16 […]
16 października 1820 roku na wzgórzu św. Bronisławy w Krakowie rozpoczęto sypanie Kopca Kościuszki – pomnika, który do dziś pozostaje jednym z najważniejszych symboli polskiej niepodległości. Decyzję o jego budowie podjął Senat Rządzący Wolnego Miasta Krakowa, kierując się ideą uczczenia pamięci Tadeusza Kościuszki – Naczelnika insurekcji z 1794 roku, bohatera walk o wolność Polski i […]
To bardzo rzadkie znalezisko: członek stowarzyszenia historycznego Archeo odkrył w lesie koło Olecka pierścień, dwa dzwoneczki i inne zabytkowe przedmioty, które – jak oceniają archeolodzy – pochodzą z jaćwieskiego cmentarzyska ciałopalnego z IX–XIII wieku. Jak poinformował znalazca, Adam Garackiewicz, artefakty natrafiono na niewielkim wzniesieniu w pobliżu wsi Gryzy. Stowarzyszenie Archeo prowadziło tam legalne poszukiwania za […]
16 października 1813 roku rozpoczęła się czterodniowa bitwa pod Lipskiem, zwana „Bitwą Narodów” – największe starcie epoki napoleońskiej i zarazem początek końca potęgi Napoleona Bonapartego oraz istnienia Księstwa Warszawskiego. Po klęsce wyprawy na Rosję w 1812 roku cesarz Francuzów próbował zatrzymać ofensywę VI koalicji, w skład której weszły Rosja, Prusy, Austria, Szwecja i Wielka Brytania. […]
