Z Tykocina do niepodległej Polski – dzieje Orderu Orła Białego

1 listopada 1705 roku król August II Mocny ustanowił na zamku w Tykocinie Order Orła Białego – najwyższe odznaczenie Rzeczypospolitej.

Z czasem stał się on wyróżnieniem przyznawanym za wybitne zasługi cywilne i wojskowe, zarówno w czasie pokoju, jak i wojny, a zarazem symbolem wierności państwu i jego tysiącletniej tradycji.

Początkowo dla „usłużnych”

Order Orła Białego początkowo otrzymywali przede wszystkim magnaci, którzy wsparli króla w elekcji. Wyróżniono nim m.in. Karola Stanisława Radziwiłła, Hieronima Lubomirskiego i Michała Kazimierza Ogińskiego. Noszony był na błękitnej wstędze przewieszonej przez lewe ramię do prawego boku, a gwiazdę orderu umieszczano na piersi. Jego dewiza brzmiała: „Pro Fide, Lege et Rege” – „Za Wiarę, Prawo i Króla”.

W kolejnych latach znaczenie orderu ulegało zmianom. Za panowania Augusta III jego prestiż osłabł z powodu nadużyć i sprzedaży odznaczeń przez ministra Henryka Brühla. Za czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego order był nadawany nawet na polecenie carycy Katarzyny II, a po III rozbiorze Polski przestał istnieć jako polskie odznaczenie.

Po raz pierwszy przywrócono go w Księstwie Warszawskim w 1807 roku, a następnie w Królestwie Polskim. Po upadku powstania listopadowego został jednak przejęty przez carów i przekształcony w Cesarski i Królewski Order Orła Białego – element rosyjskiego systemu orderowego.

Najwyższe odznaczenie od 1921 roku

Dopiero po odzyskaniu niepodległości Sejm II Rzeczypospolitej, ustawą z 4 lutego 1921 roku, przywrócił Order Orła Białego jako najwyższe odznaczenie państwowe. Nowa dewiza brzmiała „Za Ojczyznę i Naród”, a statuty określały, że ma on być nadawany osobom, które w sposób szczególny zasłużyły się Polsce. W okresie międzywojennym otrzymało go 111 osób, w tym 24 obywateli polskich. Prezydent RP był jego Wielkim Mistrzem.

Po II wojnie światowej order nadawany był jedynie przez władze RP na uchodźstwie. W PRL został formalnie zniesiony w 1960 roku, a jego miejsce w hierarchii zajęła ustanowiona w 1949 roku odznaka Orderu Budowniczych Polski Ludowej. Do systemu odznaczeń państwowych powrócił dopiero po upadku komunizmu.

Restytucja Orderu Orła Białego nastąpiła 23 grudnia 1992 roku, na mocy ustawy z 16 października tego roku. Projekt jego współczesnej wersji opracował Edward Gorol. Pierwszymi osobami uhonorowanymi po restytucji byli papież Jan Paweł II oraz król Szwecji Karol XVI Gustaw.

Dziś Order Orła Białego pozostaje najwyższym symbolem uznania ze strony Rzeczypospolitej. Nadawany jest najwybitniejszym Polakom i zasłużonym przedstawicielom innych narodów, a jego dewiza – „Za Ojczyznę i Naród” – przypomina o ciągłości polskiego państwa i jego duchowego dziedzictwa.

Kresy.pl

Przeczytaj artykuły o innych odznaczeniach:

Najstarszy polski order nigdy nie został przyznany. Order Niepokalanego Poczęcia

Po 1989 roku nie przyznano go ani razu. Order Virtuti Militari