Dzień pamięci o walce i męczeństwie polskiej wsi. Niemieckie pacyfikacje mogły pochłonąć dziesiątki tys. ofiar
12 lipca obchodzony jest Dzień Walki i Męczeństwa Wsi Polskiej – święto państwowe poświęcone mieszkańcom polskich wsi, którzy podczas II wojny światowej walczyli z okupantami, wspierali podziemie i ponieśli masowe ofiary niemieckiego oraz sowieckiego terroru.
Datę wybrano w związku z pacyfikacją Michniowa w województwie świętokrzyskim. 12 i 13 lipca 1943 roku niemieckie formacje policyjne wymordowały mieszkańców wsi, której ludność pomagała partyzantom Armii Krajowej. Zbrodni dokonano zgodnie z zasadą odpowiedzialności zbiorowej, nie oszczędzając kobiet, dzieci ani osób starszych.
W czasie II wojny światowej mieszkańcy Michniowa aktywnie wspierali polskie podziemie, przede wszystkim Świętokrzyskie Zgrupowania Armii Krajowej dowodzone przez por. Jana Piwnika ps. „Ponury”. Pomoc udzielana partyzantom stała się bezpośrednim pretekstem do niemieckiej akcji odwetowej.
12 lipca 1943 roku niemiecka ekspedycja karna otoczyła wieś, częściowo ją spaliła i zamordowała ponad 100 mieszkańców. Część ofiar zamknięto w stodołach i budynkach gospodarczych, które następnie podpalono.
Jeszcze tej samej nocy żołnierze „Ponurego” zaatakowali w rejonie Podłazia pociąg pospieszny relacji Kraków–Warszawa, zabijając lub raniąc co najmniej kilkunastu Niemców.
Następnego dnia niemieccy policjanci ponownie wkroczyli do Michniowa. Wieś została ograbiona i doszczętnie spalona, a niemal wszystkich przebywających w niej Polaków zamordowano.
Łącznie podczas dwudniowej pacyfikacji zginęły co najmniej 204 osoby, w tym 102 mężczyzn, 54 kobiety i 48 dzieci. Najmłodszą ofiarą był dziewięciodniowy Stefan Dąbrowa. Dziesięć osób uwięziono, z czego sześć zginęło później w obozach koncentracyjnych, a 18 dziewcząt wywieziono na roboty przymusowe.
Zagłada Michniowa stała się symbolem losu polskiej wsi pod okupacją niemiecką. W latach 1939–1945 Niemcy spacyfikowali co najmniej 817 polskich wsi. Według jednego z najczęściej przywoływanych zestawień w około 770 większych akcjach represyjnych zamordowano blisko 20 tys. mieszkańców wsi.
Bilans ten nie obejmuje jednak wszystkich mniejszych zbrodni, dlatego rzeczywista liczba ofiar była wyższa. Mieszkańców rozstrzeliwano i palono żywcem, wywożono do obozów koncentracyjnych oraz na roboty przymusowe, a ich gospodarstwa rabowano i niszczono.
Na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej ludność wiejska doświadczyła także sowieckich deportacji, wywózek do łagrów i brutalnej sowietyzacji. W 1943 roku polskie wsie na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej stały się ponadto celem ludobójczej akcji OUN i UPA, w której zginęło ok. 100 tys. Polaków.
W uzasadnieniu projektu ustawy 12 lipca wskazano nie tylko jako rocznicę pierwszego dnia pacyfikacji Michniowa, lecz także jako symboliczną datę apogeum mordów na Kresach Wschodnich.
Dzień Walki i Męczeństwa Wsi Polskiej ustanowiono ustawą z 29 września 2017 roku. Święto przypomina zarówno cierpienie mieszkańców wsi, jak i ich patriotyczną postawę: udział w konspiracji, pomoc partyzantom, żywienie mieszkańców miast, ukrywanie osób prześladowanych oraz udzielanie schronienia wysiedleńcom i uciekinierom.
Kresy.pl / IPN
