Pierwsza poczta Rzeczypospolitej. Prosper Provana połączył Kraków z Wenecją
18 października 1558 roku król Zygmunt August powołał do życia pierwszą w dziejach Rzeczypospolitej regularną pocztę państwową.
Zorganizował ją Prosper Provana – Włoch z Piemontu, kupiec, dworzanin królewski, potem także żupnik krakowski, który na mocy królewskiego dekretu otrzymał zadanie utrzymania stałego połączenia między Krakowem a Wenecją. To wydarzenie uznaje się za początek polskiej poczty.
Czytaj też: Jak zniknęły polskie korony. Pruska grabież wawelskich regaliów
Zygmunt August kierował się przede wszystkim potrzebą zapewnienia sobie niezależnego kanału dyplomatycznego z Włochami. Po śmierci królowej Bony władca musiał prowadzić proces o spadek po matce w księstwach Bari i Rossano, a także utrzymywać stały kontakt z poselstwami i bankierami w Italii. Dotychczasowa korespondencja przebiegała przez pocztę cesarską, co nie tylko opóźniało przekaz informacji, lecz także narażało ją na ingerencję obcych dworów.
Provana, który rok wcześniej uzyskał polskie szlachectwo, zorganizował pocztę na wzór włoski. Kursy z Krakowa do Wenecji odbywały się początkowo co tydzień, a podróż trwała zaledwie dziesięć dni – o połowę krócej niż w przypadku cesarskiej poczty Habsburgów. Za swoją pracę otrzymywał 300 florenów rocznie, a królewskie przesyłki były zwolnione z opłat.
Siedzibą poczty stała się kamienica przy ulicy Floriańskiej 14 w Krakowie – dziś znana jako hotel „Pod Różą”. Nad jej wejściem do dziś widnieje łaciński napis: „Niech stoi dom ten, dopóki mrówka morza nie wypije, a żółw całego świata nie obejdzie”.
System organizacyjny był nowatorski: król utrzymywał konie i kurierów, Provana odpowiadał za nadzór i finanse, a przesyłki prywatne – dopuszczone do obrotu od 1562 roku – przynosiły dochód do skarbu. Pracownicy poczty nosili stroje z herbem królewskim i korzystali z immunitetu, a korespondencja królewska objęta była tajemnicą.
Po ustąpieniu Provany jego dzieło kontynuowali Krzysztof Taxis, dawny pocztmistrz cesarski, a następnie krakowscy patrycjusze Piotr Maffon i Sebastian Montelupi, dzięki którym sieć połączeń objęła także Litwę i Rzym. Zygmunt August wprowadził ponadto tzw. Uniwersał Podwodny Warszawski (1564) i Uniwersał Piotrkowski (1565), które ustanowiły pierwsze w Polsce przepisy pocztowe i taryfy za przewóz listów.
Prosper Provana zmarł w Krakowie, gdzie spoczywa wraz z żoną Elżbietą w kaplicy św. Józefa w kościele dominikanów. Pozostawił po sobie nie tylko rozkwit wielickiej żupy solnej, lecz także dzieło o doniosłym znaczeniu państwowym – pierwszą stałą pocztę Rzeczypospolitej, która połączyła Polskę z Europą szybciej, niż potrafiły to ówczesne mocarstwa.
Kresy.pl / Wilanów
Czytaj też: Tak powstał hejnał mariacki?
