Ocalić Historię: Archiwum przesiedleńców ze wsi Tuligłowy

Osiemdziesiąt lat po przymusowym opuszczeniu rodzinnej wsi potomkowie tuligłowian wracają do historii swoich przodków, tworząc społeczne archiwum pamięci tej kresowej społeczności. Zapraszają do współpracy.

Tuligłowy to niegdyś tętniąca życiem wieś, położona na południowy zachód od Lwowa, nieopodal Komarna. W 1945 roku jej mieszkańcy zostali zmuszeni do opuszczenia swojej „małej ojczyzny” i przeniesienia się na przyłączone do Polski Ziemie Zachodnie. Podobnie jak większość Kresowian wyruszyli w nieznane, tracąc wszystko, co do tej pory znali. Zostawili domy, pola, kościół i cmentarz. Zabrali tyle, ile mogli – trochę zboża, narzędzia, święte obrazy i wiarę, że ich historia przetrwa.

Ostatnie pokolenie, które może usłyszeć te historie

Dziś, osiemdziesiąt lat później, potomkowie tych ludzi wracają do swoich korzeni w ramach projektu „Ocalić Historię – Archiwum Przesiedleńców ze wsi Tuligłowy”. Tworzą go dwie badaczki z Uniwersytetu Wrocławskiego – Emilia Hruszowiec (historyczka) i Małgorzata Felińska (socjolożka), które postanowiły zebrać, zdigitalizować i zachować świadectwa przesiedleńców z Tuligłowów.

„Jesteśmy ostatnim pokoleniem, które może jeszcze usłyszeć ich głosy” – mówią. Dlatego od miesięcy objeżdżają wsie Dolnego Śląska, w których po wojnie osiedlili się tuligłowianie. Ich obecne działania skupiają się jednak przede wszystkich na losach mieszkańców Nowej Wsi Lubińskiej oraz Łoziny. Działania obejmują mi.in nagrywanie wspomnień, skanowanie starych fotografii, odnawianie dokumentów, aby stworzyć społeczne archiwum pamięci.

W ramach projektu zdigitalizowano już ponad 400 obiektów – zdjęć, dokumentów urzędowych, pamiętników i relacji Świadków Historii. Wszystkie są udostępniane w Otwartym Systemie Archiwizacyjnym (OSA), by służyć badaczom, nauczycielom i rodzinom osób przesiedlonych. To pierwsze w Polsce archiwum poświęcone mieszkańcom Tuligłowów – ludziom, historii ludzi przesiedlonych z Kresów Wschodnich.

Praca w terenie ma wymiar nie tylko dokumentacyjny, ale i wspólnotowy. Zarówno oryginalne materiały, jak i ich zdigitalizowane wersje trafiają z powrotem do rodzin. Z kolei rozmowy ze starszymi mieszkańcami przeradzają się często w spotkania międzypokoleniowe, w trakcie których dzieci dowiadują się często nieznanych historii z życia swoich rodziców. „Chcemy, by dzieci i wnuki poznały historię swoich dziadków – nie z książek, ale z ich głosów, zdjęć i pamiątek” – podkreślają autorki projektu.

Tuligłowy były wyjątkowe

Dawne Tuligłowy były wyjątkowym miejscem. Wieś, której korzenie sięgają XV wieku, miała swoją gwarę, stroje ludowe i obyczaje. W 1600 roku wzniesiono tam kościół pw. św. Doroty, a w 1641 roku szkołę parafialną. W Tuligłowach znajdował się również majątek Stanisława Bala, w którym częstym gościem był malarz Jacek Malczewski, portretując jego żonę, Marię Balową. W Tuligłowach urodził się także Julian Fałat, jeden z najwybitniejszych polskich akwarelistów.

Po wojnie tuligłowianie znaleźli nowy dom głównie na Dolnym Śląsku. W Nowej Wsi Lubińskiej zamieszkali w gospodarstwach, które przez kilka pierwszych lat swej obecności na Ziemiach Zachodnich dzielili niemiecki mieszkańcami miejscowości, a w jednym z nich urządzili kaplicę, która w latach 50. została przemianowana na kościół pw. św. Szymona i Judy Tadeusza. W świątyni do dziś znajdują się obrazy Drogi Krzyżowej i Serca Pana Jezusa przywiezione z Tuligłów.

Część mieszkańców Tuligłów trafiła po wojnie do Łoziny pod Wrocławiem, przywożąc ze sobą XVII-wieczny obraz Matki Bożej Bolesnej. Wierzyli, że to Jej opiece zawdzięczają ocalenie, zwłaszcza, że podczas wojny w Tuligłowach nie spłonął ani jeden dom.

W 1948 roku umieszczono go w ołtarzu odbudowanej świątyni, która otrzymała wezwanie Matki Bożej Bolesnej. W 2000 roku kard. Henryk Gulbinowicz ustanowił tu Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej – Uzdrowienia Chorych. Obok znajduje się pomnik mieszkańców Tuligłów, którzy zaginęli, polegli i zostali zamordowani podczas II wojny światowej – z napisem: „Jeśli ci umilkną, kamienie wołać będą”.

Zaproszenie dla Kresowian

Projekt „Ocalić Historię” to nie tylko archiwum. To także warsztaty, wystawy i działania edukacyjne, które przybliżają młodszym pokoleniom kulturę Kresów i historię ich przodków. Grupa Archiwistów Kresowych wraz ze swoim archiwum brała także udział w tegorocznym Archifeście organizowanym przez Centrum Archiwistyki Społecznej.

Grupa Archiwistów Kresowych prowadzi także zajęcia w szkołach i instytucjach kultury, m.in.: „Tajemnica Kresowego Kufra”, „Młody Archiwista”, „Kuchnia i zioła Kresów” oraz „Jak dbać o domowe archiwum?”. W ten sposób dawne tradycje stają się częścią teraźniejszości, a pamięć o Kresach żywym elementem tożsamości lokalnej.

Z myślą o dzieciach i młodzieży z Dolnego Śląska i Lubuskiego autorki projektu ogłosiły dwa nowe konkursy, które mają zachęcić młodych do odkrywania własnych kresowych korzeni:

1. „Ocalić historię – odkryj swoje korzenie” – konkurs dla uczniów szkół podstawowych na wykonanie drzewa genealogicznego własnej rodziny.
2. „Ocalić wspomnienia” – konkurs dla uczniów szkół ponadpodstawowych na spisanie historii swojej rodziny lub wspomnień jednego z jej członków.

Celem obu inicjatyw jest rozbudzenie ciekawości i refleksji nad rodzinną przeszłością, a także pokazanie, że historia nie kończy się w podręczniku – żyje w domowych archiwach, opowieściach i sercach kolejnych pokoleń.

Autorki projektu, Małgorzata Felińska i Emilia Hruszowiec, zapraszają: „Poszukujemy osób urodzonych w Tuligłowach, jak i ich potomków. Pragniemy upamiętnić historię i rozszerzyć badania. Jeśli ktoś z czytelników jest z Tuligłów i chciałby podzielić się swoją opowieścią lub pokazać nam pamiątki, bardzo prosimy o kontakt mailowy lub przez naszą stronę internetową lub facebookową”.

Projekt „Ocalić Historię – Archiwum Przesiedleńców ze wsi Tuligłowy” realizowany jest w ramach programu NOWEFIO – zachowując historię społeczności. Operatorem jest Fundacja Sztuki Przygody Przyjemności ARTS, Partnerem Centrum Archiwistyki Społecznej, a Patronem Stowarzyszenie Głogowska Edukacja Kresowa. Sfinansowano przez Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego ze środków Rządowego Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2021–2030.

Kresy.pl / Grupa Archiwistów Kresowych