Kolberg i „Lud”. Monument polskiej etnografii

22 lutego 1814 roku w Przysusze urodził się Oskar Kolberg – etnograf, folklorysta i kompozytor, który jako pierwszy w dziejach polskiej nauki podjął systematyczne badania nad polską kulturą ludową i nadał im naukowy kształt.

Był synem Juliusza Kolberga, inżyniera-geodety przybyłego do Polski w 1798 roku z Prus, oraz Karoliny z domu Mercoeur, wywodzącej się z rodziny francuskiej. Po kilkuletnim pobycie w Opoczyńskiem rodzina przeniosła się do Warszawy, gdzie ojciec objął katedrę geodezji na Uniwersytecie Warszawskim.

Bywali u niego Linde i Chopin

W oficynie Pałacu Kazimierzowskiego Kolbergowie obracali się w środowisku intelektualnym stolicy; bywali u nich Samuel Bogumił Linde, Mikołaj Chopin (ojciec kompozytora) i Kazimierz Brodziński. Oskar uczęszczał do Liceum Warszawskiego, pobierał lekcje fortepianu, a następnie studiował kompozycję w Berlinie. Początkowo wiązał przyszłość z karierą kompozytorską.

Posłuchaj: „W niedzielę rano” wg Oskara Kolberga

Pod koniec lat trzydziestych XIX wieku zwrócił się ku badaniom folkloru. Podczas wypraw na Mazowsze zaczął notować pieśni i melodie ludowe, których w krótkim czasie zgromadził setki. W latach 1842–1847 wydał pierwsze zbiory „Pieśni ludu polskiego”. Z czasem odszedł od artystycznych opracowań na rzecz wiernego zapisu melodii i kontekstu obrzędowego, koncentrując się na dokumentowaniu autentycznej formy przekazu.

„Lud” to fundament polskiej etnografii

Od 1865 roku realizował monumentalny cykl regionalnych monografii pod wspólnym tytułem „Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce”. Do 1890 roku ukazały się 33 tomy, obejmujące różne regiony dawnej Rzeczypospolitej. Po śmierci wydano jeszcze dodatkowe trzy tomy. Było to pierwsze tak szerokie i usystematyzowane opracowanie polskiej kultury ludowej według klucza regionalnego.

Kolberg prowadził badania terenowe przez kilkadziesiąt lat, przemierzając ziemie polskie i dokumentując pieśni, zwyczaje, stroje i mowę mieszkańców wsi. Współpracował z prasą, redagował hasła do Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda, a po przeniesieniu się pod Kraków związał się z tamtejszym środowiskiem naukowym i Akademią Umiejętności. Jego publikacje prezentowano na wystawie światowej w Paryżu w 1878 roku.

„Co po sobie zostawiam przyda się ludziom na długo” – mówił krótko przed śmiercią. Zmarł 3 czerwca 1890 roku w Krakowie. Pozostawił fundament polskich badań nad kulturą ludową, z którego do dziś korzystają etnografowie, muzykologowie i historycy kultury.

Czytaj też: Dziad sokalski

Kresy.pl / PAP