PKWN powstał w Moskwie, nie w Chełmie. Stalin tworzył nową władzę dla Polski
21 lipca 1944 roku w Moskwie, pod patronatem Józefa Stalina, utworzono Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN).
Organ przedstawiany później jako rodzima i demokratyczna władza w rzeczywistości powstał na terytorium ZSRR. Miał przejmować administrację na ziemiach polskich zajmowanych przez Armię Czerwoną.
PKWN został utworzony w opozycji do legalnego Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie oraz podporządkowanej mu Delegatury Rządu na Kraj. Jego powstanie było jednym z najważniejszych etapów realizacji planu Stalina, który zamierzał narzucić Polsce zależny od Moskwy system polityczny.
Komitet z nadania Moskwy
Kilka dni wcześniej przedstawiciele działającego w ZSRR Związku Patriotów Polskich oraz utworzonej przez komunistów Krajowej Rady Narodowej powołali Delegaturę KRN dla Terenów Wyzwolonych. 21 lipca w Moskwie przekształcono ją w Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego.
Na jego czele stanął Edward Osóbka-Morawski, który objął również resort spraw zagranicznych. Wiceprzewodniczącymi zostali Wanda Wasilewska i Andrzej Witos. Resort obrony narodowej powierzono Michałowi Roli-Żymierskiemu, a bezpieczeństwa publicznego Stanisławowi Radkiewiczowi.
Najważniejsze stanowiska pozostawały w rękach działaczy związanych z partią komunistyczną i władzami sowieckimi. „Ani Osóbka-Morawski, ani większość członków PKWN nie odgrywali w nim istotniejszej roli. Wielu z nich znalazło się w komitecie wyłącznie ze względów propagandowych. Tak było w przypadku wiceprzewodniczącego Andrzeja Witosa, którego głównym atutem były nazwisko i pokrewieństwo z Wincentym Witosem – przedwojennym premierem oraz historycznym przywódcą ruchu ludowego. Rzeczywistą władzę mieli sprawować jedynie ci członkowie PKWN, którzy należeli do partii komunistycznej, jak Wanda Wasilewska, Stanisław Radkiewicz czy Stefan Jędrychowski” – wyjaśniał na łamach portalu Dzieje.pl prof. Antoni Dudek.
Formalną podstawę działania PKWN miała stanowić ustawa Krajowej Rady Narodowej datowana na 21 lipca i Warszawę. Była to jednak jedynie próba stworzenia pozorów legalności dla ośrodka władzy powołanego poza granicami kraju i bez społecznego mandatu.
Manifest przygotowany w Moskwie
Dzień później, 22 lipca, radio moskiewskie ogłosiło powstanie PKWN i odczytało jego manifest. Propaganda twierdziła, że komitet został utworzony w zajętym przez Armię Czerwoną Chełmie. W rzeczywistości członkowie PKWN dotarli do Chełma dopiero 27 lipca, a od 1 sierpnia urzędowali w Lublinie.
Manifest uznawał Krajową Radę Narodową za jedyne legalne źródło władzy w Polsce. Rząd RP w Londynie i jego krajową delegaturę nazywał natomiast władzami samozwańczymi oraz nielegalnymi. Odrzucał konstytucję kwietniową z 1935 roku, deklarując tymczasowe oparcie ustroju na wybranych zasadach konstytucji marcowej.
Autorzy dokumentu wzywali do walki z Niemcami w ścisłym współdziałaniu z Armią Czerwoną. Zapowiadali odbudowę kraju, reformę rolną, przywrócenie swobód demokratycznych oraz przesunięcie granicy zachodniej kosztem Niemiec. Jednocześnie manifest nie przewidywał przywrócenia granicy wschodniej ustalonej w traktacie ryskim. Zapowiadał jej wytyczenie według kryteriów narodowościowych, przygotowując społeczeństwo na utratę znacznej części Kresów Wschodnich.
Władza wsparta sowiecką siłą
26 lipca przedstawiciele PKWN podpisali z władzami ZSRR porozumienie oddające najwyższą władzę w strefie działań wojennych sowieckiemu dowództwu. Przestępstwa uznane za wymierzone w Armię Czerwoną miały podlegać sowieckiemu sądownictwu.
Następnego dnia w tajnym porozumieniu przyjęto linię Curzona jako podstawę przyszłej granicy polsko-sowieckiej. Oznaczało to zgodę komitetu na pozostawienie Wilna, Lwowa oraz większości przedwojennych ziem wschodnich Rzeczypospolitej w granicach ZSRR.
PKWN rozpoczął jednocześnie budowę administracji, wojska i aparatu bezpieczeństwa. Resort kierowany przez Stanisława Radkiewicza, współdziałając z NKWD, uczestniczył w zwalczaniu struktur Polskiego Państwa Podziemnego. Represje dotknęły szczególnie żołnierzy i oficerów Armii Krajowej, którzy zamiast oczekiwanej wolności stawali się więźniami nowej władzy.
Mit założycielski Polski Ludowej
Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego istniał do 31 grudnia 1944 roku, gdy został przekształcony w Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej. Był to kolejny etap przejmowania państwa przez komunistów oraz eliminowania legalnych władz i środowisk niepodległościowych.
„Dzieje PKWN należą do najczarniejszych kart najnowszej historii Polski. Spośród czterech członów jego nazwy prawdziwy był jedynie ten, który określał go mianem komitetu. W rzeczywistości PKWN nie reprezentował bowiem interesów polskich, lecz sowieckie” – komentował prof. Dudek.
Od 1945 roku rocznicę ogłoszenia manifestu obchodzono jako Narodowe Święto Odrodzenia Polski. 22 lipca stał się najważniejszym świętem państwowym PRL; święto zniesiono dopiero w 1990 roku.
Czytaj też:
„Linia przyjaznego sąsiedztwa” oddała Sowietom 40 proc. przedwojennej Polski
Wielka Trójka ustaliła powojenny porządek Europy. Konferencja poczdamska
