„Linia przyjaznego sąsiedztwa” oddała Sowietom 40 proc. przedwojennej Polski
16 sierpnia 1945 roku w Moskwie podpisano umowę pomiędzy Polską a Związkiem Radzieckim, dotyczącą przebiegu polsko-radzieckiej granicy państwowej.
Dokument ten stanowił sformalizowanie decyzji, które w praktyce zapadły dużo wcześniej – jeszcze na konferencji teherańskiej w 1943 roku, potem w 1944 roku w Moskwie, a wreszcie podczas konferencji jałtańskiej w lutym 1945 roku.
Podstawą wytyczenia granicy była tzw. linia Curzona, zaproponowana przez aliantów już w 1920 roku jako możliwa linia rozgraniczenia Polski i Rosji Radzieckiej. Na konferencji jałtańskiej ustalono, że to ona, „z odchyleniami na rzecz Polski”, ma wyznaczyć nową wschodnią granicę kraju. W rzeczywistości jednak te „odchylenia” były niekorzystne dla strony polskiej – na przykład w rejonie Grodna granica przesunięta została na zachód o około 22 km względem linii Curzona.
Umowę z ramienia Polski podpisał Edward Osóbka-Morawski, przewodniczący podporządkowanego ZSRR Rządu Tymczasowego, a ze strony radzieckiej – Wiaczesław Mołotow. Ratyfikacja nastąpiła dopiero 5 lutego 1946 roku w Warszawie i od tego dnia granica stała się obowiązująca w sensie prawnym. W praktyce oznaczało to uznanie cesji Kresów Wschodnich na rzecz Związku Radzieckiego.
PKWN zgodził się na tę granicę już w 1944 roku
Historia podpisania tej umowy sięgała jednak już lipca 1944 roku, kiedy w Moskwie powołano Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego – organ polityczny podporządkowany Stalinowi, rywalizujący z legalnym rządem RP na uchodźstwie. To PKWN już 27 lipca 1944 roku podpisał z ZSRR wstępną umowę graniczną, której treść utajniono aż do 1969 roku. Dokument ten oddawał Związkowi Radzieckiemu około 40 proc. przedwojennego terytorium Polski, w tym Wilno i Lwów, zamieszkane przez blisko 11 milionów obywateli II RP.
Dla ludności zamieszkującej Kresy miało to dramatyczne skutki. Wielu tamtejszych mieszkańców po wojnie miało nadzieję, że administracja radziecka jest tymczasowa. Zbierano podpisy, kierowano petycje do władz w Warszawie, a część społeczności stawiała opór sowietyzacji – zarówno bierny, jak i czynny. Częste były ucieczki na zachód w obawie przed represjami.
Czytaj też: Sprawa polskich granic na arenie międzynarodowej w czasie II wojny światowej
Podpisanie umowy z 16 sierpnia 1945 roku kończyło więc proces rozpoczęty jeszcze w Teheranie, a usankcjonowany w Jałcie. Strata ziem wschodnich miała być rekompensowana nabytkami na zachodzie kosztem Niemiec, wzdłuż Odry i Nysy Łużyckiej. W rzeczywistości jednak dla wielu Polaków zmiana granic Polski oznaczała utratę ojcowizny, rozłąkę z rodziną i konieczność opuszczenia stron rodzinnych.
Choć propaganda komunistyczna przedstawiała umowę jako „sprawiedliwe rozwiązanie” i „korzyść dla Polski”, faktycznie była ona rezultatem polityki siły, wymuszonej przez Stalina i zaakceptowanej przez aliantów zachodnich.
Wytyczona wówczas granica, z drobnymi korektami w 1951 roku, istnieje do dziś, a jej ostateczne zatwierdzenie w latach 1945–1946 zamknęło definitywnie rozdział historii Kresów Wschodnich jako integralnej części państwa polskiego.
Kresy.pl / Przystanek Historia
Czytaj też: Wilno 1945: repatriacja, ekspatriacja, czystka etniczna?
