Czy to Lachowie założyli Moskwę? Co istniało tam przed Rurykowiczami

4 kwietnia 1147 roku w kronikach po raz pierwszy padła nazwa „Moskow”. Ośrodek o tej nazwie musiał jednak istnieć wcześniej, zanim w 1147 roku trafił do annałów. Istnieją przesłanki, że założyły go plemiona lackie – a zatem „nasze”.

Połowa XII wieku to okres wyraźnego rozpadu Rusi Kijowskiej na mniejsze księstwa. Jednym z lokalnych władców był Jurij Dołgorukij, kniaź rostowsko-suzdalski z dynastii Rurykowiczów. To właśnie z tej linii genealogicznej wywodzili się późniejsi książęta moskiewscy.

Na terenach znajdujących się pod jego wpływem znalazło się dorzecze Moskwy wraz z zamieszkującymi je ludami – obszar o złożonej strukturze etnicznej, gdzie obok ludności słowiańskiej funkcjonowały także wcześniejsze społeczności ugrofińskie.

Spotkanie w dawno istniejącym ośrodku

Według przekazów kronikarskich to właśnie Jurij Dołgorukij miał zainicjować rozwój tego ośrodka. Rzekomo polecił wzniesienie pierwszych umocnień na Wzgórzu Borowickim, co w późniejszej tradycji wiąże się z początkiem Kremla. Bardziej ostrożne ujęcia wskazują, że w 1156 roku powstały tam drewniano-ziemne fortyfikacje – i to ten moment uznaje się za początek umocnionego grodu.

W 1147 roku Jurij Dołgorukij zaprosił swoich sojuszników na spotkanie „do Moskowa” („в Москов”). To właśnie ta wzmianka uchodzi za pierwsze pojawienie się nazwy Moskwy w źródłach pisanych.

Na zjazd przybył Światosław Olegowicz, książę nowogrodzko-siewierski. W niektórych przekazach pojawiają się także informacje, że towarzyszyli mu inni książęta, być może jego syn Oleg lub inni przedstawiciele dynastii, jednak szczegóły składu uczestników nie są w każdym źródle jednakowo przedstawiane. Spotkanie odbyło się 4 kwietnia 1147 roku – i tę datę tradycyjnie uznaje się za moment „narodzin” Moskwy.

Ale kto założył ten gród?

W rzeczywistości jednak wszystko wskazuje na to, że jakiś ośrodek istniał tam wcześniej – być może od kilku dziesięcioleci, a być może znacznie dłużej. Archeologia wskazuje na ślady osadnictwa co najmniej z XI wieku. Kto zatem mieszkał tam wcześniej?

Gościwit Malinowski, filolog z Uniwersytetu Wrocławskiego, uważa, że w rzeczywistości założycielami grodu mogło być lackie (należące do Lachów) plemię Wiatyczów. Kronika przypisywana Nestorowi, spisana na początku XII wieku, rzeczywiście zawiera informację, że Radymicze i Wiatycze „wywodzili się od Lachów” („od rodu Lachów”).

Nestor wyraźnie rozróżnia mieszkające na tamtych terenach plemiona ruskich Słowian od plemion wywodzących się od Lachów („ot roda Lachow” ). Do Lachów mieli należeć właśnie Radymicze i Wiatycze, którzy mieli być spokrewnieni m.in. z Mazowszanami. Nestor ciągle podkreśla „nietutejszość” Wiatyczów i Radymiczów. Informacje Nestora są potwierdzane także przez inne źródła.

Czytaj też: Słowianie byli tu od zawsze? 

Lascy Wiatycze żyli na terenach wokół górnej Oki i Donu i długo zachowywali pogaństwo. Jednym z ich grodów był z pewnością Riazań. Byli też najdalej na wschód wysuniętym plemieniem słowiańskim w tamtym okresie. Dalej na wschód były już tylko plemiona ugrofińskie, co potwierdzają również źródła ruskie.

W X wieku Wiatycze zostali podporządkowani Rusi Kijowskiej, jednak jako wyraźnie wyróżniana wspólnota pojawiają się w źródłach jeszcze w XII wieku.

Według wspomnianej hipotezy to właśnie Wiatycze mogli już na przełomie VIII i IX wieku rozpocząć budowę ośrodka w miejscu późniejszej Moskwy, który następnie został przejęty i rozbudowany przez Jurija Dołgorukiego.

Co ciekawe, pierwotne fortyfikacje zbudowane na terenie obecnego moskiewskiego Kremla mają charakter zbliżony do znanych nam z Gniezna i Poznania (tzw. konstrukcje hakowe), które są inne od typowych dla Rusi.

Wielu historyków rosyjskich i ukraińskich odnosi się sceptycznie do tej koncepcji, wskazując, że dostępne dane nie pozwalają na tak daleko idące wnioski o „lackim” pochodzeniu Moskwy. Kto zatem naprawdę założył Moskwę? Pytanie pozostaje otwarte.

Czytaj też: Od Lędzian do Lachów 

Posłuchaj wykładu prof. Gościwita Malinowskiego na temat początków Moskwy:

Kresy.pl/Ciekawostki Historyczne/Gościwit Malinowski Podcast Interpretacje