Drzwi Płockie. Dziś są w Nowogrodzie i nie wiadomo, jak tam trafiły

W XII wieku Płock przeżywał swój najświetniejszy okres, którego symbolem stała się monumentalna katedra. To dla niej zamówiono wybitne dzieło sztuki – Drzwi Płockie. Dziś nie znajdują się już w Płocku, są nadal uznawane za jedno z najważniejszych europejskich dzieł z brązu epoki średniowiecza.

Wzgórze Tumskie w Płocku było wówczas jednym z kluczowych ośrodków władzy we wczesnopiastowskiej Polsce. Już Mieszko I wzniósł tu gród, a w XI wieku diecezję płocką erygował papież Grzegorz VII (1075). W czasach księcia Władysława Hermana Płock stał się nawet stolicą Polski. Następnie rządziła tu długa linia Piastów mazowieckich.

Inspiracje z Galii?

W latach 1130–1144 powstała monumentalna, kamienna bazylika z transeptem i absydami, zastępując wcześniejszy, drewniany kościół. Jej fundatorem był biskup Aleksander z Malonne – pochodzący spod Liège duchowny, wykształcony w tradycji zachodnioeuropejskiej, który wraz z bratem Walterem wdrażał w Polsce reformy papieża Grzegorza VII.

To prawdopodobnie Aleksander, za pośrednictwem arcybiskupa magdeburskiego Wichmana, zamówił dla katedry wyjątkowe dzieło – Drzwi Płockie, wykonane w latach 1152–1154 w Magdeburgu przez mistrzów Riquinina i Waismutha.

Program ikonograficzny mógł być inspirowany zachodnimi wzorcami, np. drzwiami opactwa Saint-Denis pod Paryżem, gdzie opat Suger przedstawił sceny Pasji i Zmartwychwstania. Aleksander z Malonne mógł je znać lub o nich słyszeć. W odróżnieniu od Drzwi Gnieźnieńskich, które skupiają się na żywocie św. Wojciecha, płockie przedstawiają uniwersalne sceny ewangeliczne. Możliwe jednak, że to nie Aleksander, ale arcybiskup Wichman zaproponował tematykę, myśląc raczej o misyjnym charakterze dzieła.

Podobieństwo do zachodnioeuropejskich drzwi, a nie dzieł z innych części Polski, może jednak świadczyć o stosunkowo luźnym związku Mazowsza z resztą kraju w XII wieku.

Biskup Aleksander (pośrodku) z diakonami, fragment oryginalnych drzwi, fot. Sitiens Lucem, Wikipedia.

Czytaj też: Korona Konrada Mazowieckiego? Czym jest klejnot z Płocka?

Wykład wiary – życie Jezusa w obrazach

Drzwi mierzą 3,6 metra wysokości i 2,4 metra szerokości, składają się z 26 osobno odlewanych płyt z brązu, tworzących łącznie 49 scen. Wszystkie płyty zostały przymocowane do drewnianej konstrukcji.

Program ikonograficzny drzwi podporządkowano Składowi Apostolskiemu (Credo Apostolorum), przedstawiając streszczenie życia Jezusa. W centrum znajduje się cykl Zbawienia: od wydarzeń ze Starego Testamentu po triumfującego Chrystusa jako Sędziego. Uwieczniono dzieciństwo Jezusa i Jego Mękę. Na drzwiach widnieją również wizerunki fundatorów – biskupa Aleksandra i arcybiskupa Wichmana – oraz podpisy mistrzów: Riquinina, Waismutha i Abrahama.

W średniowieczu drzwi kościelne miały wymiar zarówno symboliczny, jak i społeczny – witano przed nimi gości, zawierano małżeństwa, odprawiano pokutę, a ich forma była odbiciem idei „bramy niebios” (porta coeli). Każdy przechodzień mógł je podziwiać.

Fragment Drzwi Płockich, fot. Lumaca, Wikipedia.

Nie ma ich już w Płocku…

Drzwi najprawdopodobniej nie pozostały długo w Płocku. Istnieje wiele teorii dotyczących ich zniknięcia. Według Joachima Lelewela (1851) mogły zostać przekazane na Ruś około 1390 roku przez jednego z książąt płockich. Hipoteza ta wydaje się jednak mało prawdopodobna – trudno bowiem wyobrazić sobie, by jakikolwiek książę swobodnie oddał drzwi katedralne.

Inni badacze przypuszczają, że zostały usunięte około 1440 roku podczas gotyckiej przebudowy katedry. Są też teorie o ich zrabowaniu przez Tatarów w 1241 roku lub przez Litwinów w 1262. Możliwe również, że zostały zakupione przez arcybiskupa Nowogrodu Eufemiusza II pod koniec XV wieku.

Obecnie drzwi znajdują się w Soborze św. Sofii w Nowogrodzie Wielkim, gdzie przez wieki przypisywano im różne pochodzenie – nowogrodzkie, korsuńskie, a nawet sigtuńskie (łączono je z zaginionymi drzwiami ze Sigtuny, dawnej stolicy Szwecji). W literaturze występują także pod nazwą „drzwi magdeburskie”, ze względu na miejsce ich wykonania.

Fragment Drzwi Płockich, fot. Cancre, Wikipedia.

Przemieszczenia i przetasowania

Dzisiejszy układ kwater na Drzwiach Płockich prawdopodobnie nie odzwierciedla pierwotnej kompozycji. Przez wieki były one wielokrotnie demontowane i składane na nowo – najpierw po przeniesieniu do Nowogrodu, a później m.in. w czasie wojen rosyjsko-szwedzkich, wojen napoleońskich, a także podczas II wojny światowej, gdy w 1941 roku wywieziono je na Syberię.

Aby ułatwić transport, panele zdejmowano z drewnianej podstawy, czasem zakopywano je albo ukrywano w innych miejscach, a potem ponownie składano. Już w 1868 roku bp Chościak-Popiel pisał, że „blachy poprzybijano do desek, gdzie się która lepiej nadawała” – obecny układ nie odpowiada więc temu znanemu choćby z ilustracji Joachima Lelewela, nie mówiąc o układzie z XII wieku. Mimo to – przetrwały.

Swoją drogą, to właśnie Joachim Lelewel jako pierwszy powiązał romańskie drzwi z Magdeburga z katedrą płocką. W publikacjach z połowy XIX wieku – w szczególności w tomie Polska wieków średnich (1851) i broszurze Drzwi kościelne płockie i gnieźnieńskie z lat 1133, 1155 (1857) – sformułował hipotezę o ich pochodzeniu, która zyskała uznanie i została szeroko spopularyzowana. To właśnie on zestawił on obok siebie Drzwi Płockie i Drzwi Gnieźnieńskie, traktując je łącznie jako dwa polskie zabytki narodowe.

Symboliczny powrót do Płocka

Przez wiele lat Polska bezskutecznie starała się odzyskać oryginalne drzwi – również w okresie II Rzeczpospolitej. Dopiero w 1962 roku, dzięki inicjatywie prof. Aleksandra Gieysztora i staraniom dr. Jakuba Chojnackiego, uzyskano zgodę na wykonanie kopii.

Na podstawie matrycy przygotowanej przez Pracownię Konserwacji Zabytków w Szczecinie powstała najpierw kopia z żywicy (1973), a później odlew z brązu. Uroczyste zawieszenie kopii Drzwi Płockich w katedrze odbyło się 23 listopada 1981 roku. Poświęcenia dokonał prymas Polski, kardynał Józef Glemp, 28 lutego 1982 roku. Był to symboliczny powrót dziedzictwa, które przez wieki kształtowało duchową tożsamość Mazowsza i całej Polski.

Dodajmy na koniec, że obecnie można podziwiać pięć kopii Drzwi Płockich: dwie wykonane z papier-mâché znajdują się w Moskwie i Norymberdze; dwie z tworzywa sztucznego – w Warszawie i Gnieźnie, a jedyna kopia z brązu – w katedrze w Płocku.

Kresy.pl / www.kunstgeschichte-ejournal.net / KatedraPlock.pl / VisualHeritage

Drzwi Płockie w Nowogrodzie, fot. Дар Ветер / Wikipedia.