Zamach w Sarajewie. Strzały, które uruchomiły europejską katastrofę
28 czerwca 1914 roku w Sarajewie zginął następca tronu Austro-Węgier arcyksiążę Franciszek Ferdynand Habsburg oraz jego małżonka Zofia Chotek, księżna Hohenbergu. Zamachu dokonał Gawriło Princip, bośniacki Serb związany z organizacją Młoda Bośnia.
Wydarzenie to stało się bezpośrednim pretekstem do kryzysu lipcowego, który doprowadził do wybuchu pierwszej wojny światowej. Sam zamach nie był jedyną przyczyną konfliktu, ale uruchomił mechanizm polityczny i wojskowy, który w ciągu kilku tygodni objął najważniejsze mocarstwa Europy.
Wizyta następcy tronu w Bośni miała wyraźny wymiar polityczny. Bośnia i Hercegowina od 1878 roku znajdowała się pod austro-węgierską administracją, a w 1908 roku została formalnie anektowana przez monarchię habsburską. Decyzja ta wywołała gwałtowny sprzeciw Serbii oraz środowisk południowosłowiańskich, które widziały w Wiedniu główną przeszkodę dla realizacji własnych planów narodowych.
Franciszek Ferdynand przybył do Sarajewa w związku z manewrami wojskowymi armii austro-węgierskiej. Data wizyty była szczególnie drażliwa. 28 czerwca przypadał Vidovdan, serbskie święto związane z pamięcią o bitwie na Kosowym Polu z 1389 roku. Termin manewrów został uznany przez Serbów za prowokację.
Pierwotnie ćwiczeniami miał pokierować cesarz Franciszek Józef, ale z powodu jego choroby zadanie to przypadło Franciszkowi Ferdynandowi, generalnemu inspektorowi sił zbrojnych i następcy tronu. Przy okazji doszło do wizyty arcyksięcia w Sarajewie, stolicy regionu pozostającego od ponad trzech dekad pod władzą Wiednia.
Zamach przygotowała grupa młodych spiskowców związanych z Młodą Bośnią. Część z nich korzystała z pomocy osób powiązanych z serbską tajną organizacją „Czarna Ręka”, działającą w kręgach wojskowych. Trasa przejazdu arcyksięcia była wcześniej podana do publicznej wiadomości, co ułatwiło przygotowanie ataku.
W spisku uczestniczyła siedmioosobowa grupa. Zamachowcy mieli do dyspozycji sześć bomb i cztery pistolety. Pierwsza próba zabicia arcyksięcia nie powiodła się. Jeden ze spiskowców rzucił bombę w kierunku samochodu, którym jechał Franciszek Ferdynand z żoną, lecz ładunek odbił się od pojazdu i eksplodował pod następnym autem w kolumnie. Ranny został adiutant arcyksięcia.
Mimo tego incydentu Franciszek Ferdynand zdecydował się kontynuować program wizyty. Po uroczystościach w ratuszu chciał odwiedzić w szpitalu rannego adiutanta. Nie wszyscy kierowcy zostali jednak właściwie poinformowani o zmianie trasy. W efekcie samochód arcyksięcia skręcił nie tam, gdzie powinien, a następnie zatrzymał się w pobliżu miejsca, w którym stał Gawriło Princip.
Zamachowiec wykorzystał przypadkową sytuację, podszedł do pojazdu i oddał strzały. Franciszek Ferdynand został trafiony w szyję, a Zofia w brzuch. Oboje zmarli w krótkim czasie. Princip został ujęty. Ponieważ w chwili zamachu nie miał jeszcze 20 lat, nie mógł zostać skazany na śmierć. Otrzymał wyrok 20 lat więzienia i zmarł w 1918 roku na gruźlicę.
Zamach w Sarajewie stał się początkiem kryzysu międzynarodowego. Europa już wcześniej była podzielona na rywalizujące bloki polityczno-wojskowe, obciążona wyścigiem zbrojeń, sporami kolonialnymi oraz napięciami narodowościowymi na Bałkanach. Śmierć następcy tronu dała Austro-Węgrom pretekst do rozstrzygnięcia sporu z Serbią siłą.
23 lipca 1914 roku Wiedeń wystosował wobec Belgradu ultimatum. Jego warunki były bardzo daleko idące i ograniczały suwerenność Serbii, zwłaszcza w zakresie śledztwa prowadzonego na jej terytorium. Choć rząd serbski przyjął większość żądań, Austro-Węgry uznały odpowiedź za niewystarczającą. 28 lipca 1914 roku monarchia habsburska wypowiedziała Serbii wojnę.
W kolejnych dniach lokalny konflikt bałkański przekształcił się w wojnę europejską. Rosja wystąpiła po stronie Serbii, Niemcy poparły Austro-Węgry, a następnie wypowiedziały wojnę Rosji i Francji. Po naruszeniu neutralności Belgii do wojny przeciwko Niemcom przystąpiła Wielka Brytania.
System sojuszy, który miał utrzymywać równowagę sił, stał się mechanizmem eskalacji. Pierwsza wojna światowa doprowadziła do upadku monarchii habsburskiej, niemieckiej, rosyjskiej i osmańskiej, zmieniła granice Europy oraz otworzyła drogę do odrodzenia niepodległej Polski.
Kresy.pl / Dzieje.pl
