Jak wybuchła I wojna światowa: od zamachu w Sarajewie do globalnego konfliktu
Wydarzenia z lata 1914 roku doprowadziły do eskalacji regionalnego napięcia na Bałkanach i w efekcie do wybuchu I wojny światowej. W ciągu kilku tygodni od zamachu w Sarajewie większość państw europejskich znalazła się w stanie wojny.
Pierwsza wojna światowa, trwająca od 1914 do 1918 roku, była jednym z najbardziej wyniszczających konfliktów w historii ludzkości. Zaangażowała większość państw Europy oraz Rosję, Stany Zjednoczone, Imperium Osmańskie, a także kraje Bliskiego Wschodu i inne regiony. Po jednej stronie stanęły Państwa Centralne, głównie Niemcy, Austro-Węgry i Turcja, przeciwko sojuszowi Ententy, w skład którego weszły m.in. Francja, Wielka Brytania, Rosja, Włochy, Japonia, a od 1917 roku również Stany Zjednoczone. Wojna zakończyła się klęską Państw Centralnych, pozostawiając po sobie nieznane dotąd zniszczenie i straty ludzkie.
Bezpośrednim impulsem do rozpoczęcia wojny był zamach z 28 czerwca 1914 roku, kiedy to w Sarajewie z rąk bośniackiego Serba Gavrila Principa zginęli następca tronu Austro-Węgier arcyksiążę Franciszek Ferdynand oraz jego żona Zofia, księżna Hohenberg. Władze w Wiedniu – szczególnie szef sztabu generalnego Conrad von Hötzendorf i minister spraw zagranicznych Leopold von Berchtold – potraktowały zamach jako dogodny pretekst do upokorzenia Serbii i wzmocnienia własnej pozycji na Bałkanach.
Zobacz też: Niezabliźniona rana Węgrów. 4 czerwca 1920 roku podpisano traktat w Trianon
Wiedeń zdecydował się na wystosowanie ultimatum, którego warunki były w dużej mierze nie do przyjęcia dla Belgradu. Ostatecznie jego treść zatwierdzono 19 lipca, lecz z przekazaniem zwlekano do wieczora 23 lipca – do czasu aż prezydent Francji Raymond Poincaré i premier René Viviani, przebywający z wizytą w Rosji, znajdą się w drodze powrotnej i nie będą mogli wspólnie reagować z rosyjskimi sojusznikami.
Po otrzymaniu ultimatum 24 lipca Rosja zapowiedziała, że nie dopuści do zdławienia Serbii. Serbia odpowiedziała 25 lipca, przyjmując większość postulatów, ale odrzuciła te, które naruszały jej suwerenność – m.in. dymisje urzędników wskazanych przez Austro-Węgry oraz udział austriackich funkcjonariuszy w śledztwach na terytorium Serbii. Mimo gotowości Serbii do poddania sporu arbitrażowi międzynarodowemu, Austro-Węgry zerwały stosunki dyplomatyczne i ogłosiły częściową mobilizację.
Cesarz Wilhelm II, który 27 lipca wrócił z urlopu, próbował powstrzymać konflikt, sugerując ograniczenie się do czasowej okupacji Belgradu. Jednak jeszcze tego samego dnia minister Berchtold uzyskał zgodę cesarza Franciszka Józefa na wypowiedzenie wojny Serbii. Austro-Węgry ogłosiły ją 28 lipca, a już następnego dnia rozpoczęły ostrzał Belgradu.
W odpowiedzi Rosja rozpoczęła częściową mobilizację przeciw Austro-Węgrom. 30 lipca, po decyzji Austro-Węgier o mobilizacji na granicy rosyjskiej, Rosja zarządziła mobilizację powszechną. Niemcy, które od 28 lipca próbowały utrzymać konflikt w granicach Bałkanów, wystosowały 31 lipca dwa ultimata – do Rosji z żądaniem wstrzymania mobilizacji w ciągu 24 godzin i do Francji, żądając jej neutralności w ciągu 18 godzin. Oba ultimata zostały zignorowane.
1 sierpnia Niemcy ogłosiły powszechną mobilizację i wypowiedziały wojnę Rosji, a tego samego dnia Francja rozpoczęła mobilizację własnych sił. 2 sierpnia wojska niemieckie wkroczyły do Luksemburga, a następnie zażądały od Belgii przepuszczenia ich przez jej terytorium. 3 sierpnia Niemcy wypowiedziały wojnę Francji, a w nocy z 3 na 4 sierpnia rozpoczęły inwazję na Belgię.
4 sierpnia Wielka Brytania, choć nie miała formalnych zobowiązań wobec Rosji czy Francji, ale była gwarantem belgijskiej neutralności, wypowiedziała Niemcom wojnę. W kolejnych dniach wojna objęła coraz więcej państw: 5 sierpnia Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Rosji, 6 sierpnia Serbia wypowiedziała wojnę Niemcom, 7 i 12 sierpnia Czarnogóra wypowiedziała wojnę Austro-Węgrom i Niemcom, 10 i 12 sierpnia Francja i Wielka Brytania wypowiedziały wojnę Austro-Węgrom. 23 sierpnia do wojny z Niemcami przystąpiła Japonia, a kilka dni później Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Japonii i Belgii.
5 września 1914 roku Rosja, Francja i Wielka Brytania podpisały tzw. traktat londyński, w którym zobowiązały się nie zawierać odrębnego pokoju z Państwami Centralnymi. Tym samym wojna przybrała charakter konfliktu globalnego.
Kresy.pl/Britannica
