Zaginiony pierścień króla Zygmunta Starego jest w Niemczech. Trwają próby odzyskania
Polska walczy o odzyskanie pierścienia Zygmunta I Starego, zagrabionego przez Niemców podczas II wojny światowej. Bezcenny klejnot, niegdyś część kolekcji Izabeli Czartoryskiej, przechowywany w specjalnej Szkatule Królewskiej, obecnie znajduje się w muzeum w niemieckim Pforzheim.
Masywna złota obrączka z dużym diamentem, należąca niegdyś do jednego z najważniejszych monarchów w historii Polski, znalazła się w niemieckim muzeum jako rezultat grabieży dokonanej przez żołnierzy hitlerowskich podczas II wojny światowej. Dziś Polska czyni starania, by bezcenny artefakt powrócił do ojczyzny.
Klejnot ze Szkatuły Królewskiej
Pierścień Zygmunta Starego, wykonany ze złota, z charakterystycznym kwadratowym diamentem osadzonym w oprawie typu milgriff i przytrzymywanym czterema pazurkami, według historyków mógł wcześniej należeć do królowej Bony. Po śmierci Zygmunta I w 1548 roku trafił do jego córki Izabeli, a w 1791 roku został wydobyty z grobu króla w czasie eksploracji katedry wawelskiej. Znalazł się w rękach Tadeusza Czackiego, a następnie, w 1813 roku, został zakupiony przez Izabelę Czartoryską i umieszczony w legendarnej Szkatule Królewskiej. Dołączony do niego był srebrny pierścień z napisem: „ZYGMUNTA I”.
Niezwykle ciekawym zabytkiem była sama Szkatuła Królewska, wykonana w 1800 roku w Warszawie na zamówienie Izabeli Czartoryskiej. Była ona hebanowym kuferkiem o wymiarach 49x34x27 cm, zawierającym cztery szuflady wyłożone zielonym aksamitem i podzielone na przegródki. Na jej wieku i bokach widniał złocony napis: PAMIĄTKI POLSKIE ZEBRAŁA IZABELA CZARTORYSKA ROKU 1800. ZROBIŁ JANNASCH W WARSZAWIE, podkreślający rolę księżnej Izabeli jako strażniczki narodowego dziedzictwa.
Izabela gromadziła pamiątki po ważnych postaciach polskiej historii. Wiele z nich do dzisiaj można podziwiać w krakowskim Muzeum Czartoryskich. Specjalnym zbiorem była kolekcja pamiątek po polskich monarchach. Był to swoisty narodowy relikwiarz – namiastka utraconego przez nas Skarbca Koronnego – przechowywany z czcią i przekazywany z pokolenia na pokolenie aż do wybuchu II wojny światowej.
Wśród przechowywanych w Szkatule pamiątek znajdowały się przedmioty należące kiedyś do polskich monarchów, takie jak Krzyż pektoralny Zygmunta Starego ozdobiony jaspisami, Order Złotego Runa Władysława IV, dewizka do zegarka Stanisława Augusta Poniatowskiego czy właśnie złoty pierścień Zygmunta I z dużym diamentem. W Szkatule znalazły się także dwie mniejsze szkatułki królowej Bony z 1518 roku, krzyż na łańcuchu Anny Jagiellonki, złoty łańcuch Konstancji Austriaczki, srebrny pas królowej Marii Leszczyńskiej, łyżka Jana III Sobieskiego, a także liczne kamee, miniatury, pierścienie oraz zegarki należące do polskich władców i ich rodzin.
Szkatuła Królewska Izabeli Czartoryskiej, domena publiczna.
Część Muzeum Czartoryskich
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku Szkatuła Królewska została przewieziona do Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie. W obliczu zbliżającego się konfliktu, w sierpniu 1939 roku najcenniejsze eksponaty, w tym pierścień Zygmunta Starego, zostały ukryte w pałacowej oficynie w Sieniawie. Niestety, w wyniku donosu, Niemcy w nocy z 17 na 18 września odkryli skrytkę i dokonali grabieży.
Wiele przedmiotów z kolekcji do dzisiaj się nie odnalazło. Także losy pierścienia przez dziesięciolecia pozostawały nieznane. Dopiero w 2007 roku prof. Ewa Letkiewicz z UMCS w Lublinie ustaliła, że zaginiony klejnot znajduje się w zbiorach Schmuckmuseum w Pforzheim, dokąd trafił w 1963 roku jako część kolekcji Heinza Battke. Niemiecki kolekcjoner nabył go między 1954 a 1962 rokiem, jednak okoliczności zakupu pozostają niejasne. Co ciekawe, pierścień był nawet wystawiany w Polsce, m.in. w Częstochowie na początku XXI wieku – mimo braku informacji o jego pochodzeniu.
Polska walczy o zwrot
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego rozpoczęło formalne starania o odzyskanie zabytku. W marcu 2023 roku złożono wniosek restytucyjny, a w październiku 2024 roku sprawę przekazano niemieckiemu MSZ. Rzecznik resortu, Piotr Jędrzejowski, podkreślał, że każde dzieło sztuki utracone w wyniku wojny traktowane jest indywidualnie, a restytucja wymaga rekonstrukcji i oceny historii obiektu.
Choć Polska posiada formalne prawo własności do wszystkich dzieł z kolekcji Czartoryskich, także tych zaginionych, jak pierścień Zygmunta Starego, trudności może sprawiać brak dokumentacji. Zachowało się jedynie jedno słabej jakości zdjęcie z lat 30. XX wieku, wykonane przez kustosza Stefana Saturnina Komornickiego. Ponadto obecny właściciel – muzeum publiczne w Niemczech – nie udzielił odpowiedzi na pytanie o możliwość zwrotu zagrabionego dobra.
Zgodnie z obowiązującą umową z 2016 roku, jeśli pierścień zostanie zwrócony, trafi do zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, jako część dziedzictwa Czartoryskich.
Czytaj też: Zamach na Zygmunta Starego
Pierścień Zygmunta I to nie tylko dzieło jubilerskie o wyjątkowej wartości artystycznej, lecz także symbol dawnej chwały Rzeczypospolitej. Stanowi część opowieści o narodowej tożsamości, pamięci historycznej i losach polskich dóbr kultury. Jego odzyskanie byłoby nie tylko sukcesem dyplomatycznym, ale także aktem sprawiedliwości historycznej.
Kresy.pl / Rzeczpospolita
Zawartość Szkatuły Królewskiej jest omówiona tutaj
