Polscy arianie i Konstytucja USA. Zapomniany trop w dziejach wolności sumienia
Katechizm Rakowski, dzieło polskich arian, wywarł wpływ na twórców zachodniego Oświecenia, w tym prawdopodobnie na Thomasa Jeffersona.
Opublikowany w 1605 roku w miasteczku Raków, był jednym z najważniejszych dokumentów teologicznych polskich arian, znanych również jako bracia polscy. Stanowił wyznanie wiary wspólnoty religijnej, która w XVI i XVII wieku działała na terenie Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Był to tekst o wyjątkowym znaczeniu – zarówno dla rozwoju europejskiej myśli religijnej, jak i, w dłuższej perspektywie, dla debat o tolerancji, wolności sumienia oraz miejscu religii w państwie.
Został opracowany przez grono intelektualistów: Piotra Stoińskiego młodszego, Hieronima Moskorzowskiego, Jana Völkela i Walentego Smalca. Początkowo prace nad dokumentem prowadził wybitny włoski teolog Faust Socyn, który po ucieczce z Włoch osiadł w Polsce i wywarł istotny wpływ na kształt doktryny braci polskich. Zmarł jednak w 1604 roku, a po jego śmierci dzieło dokończyli jego współpracownicy.
Katechizm został wydany najpierw po polsku w 1605 roku, a następnie, w 1609 roku, w wersji łacińskiej zadedykowanej królowi Anglii Jakubowi I. Gest ten spotkał się jednak z niechęcią monarchy. Na Wyspach Brytyjskich tekst budził sprzeciw środowisk kościelnych i państwowych, a w połowie XVII wieku był zwalczany jako dzieło antytrynitarskie.
Wolność sumienia i demokratyzm
Polski katechizm głosił idee niezwykle nowatorskie jak na realia siedemnastowiecznej Europy. Bracia polscy kwestionowali dogmat Trójcy Świętej, opowiadali się za racjonalnym podejściem do religii, krytykowali kościelną hierarchię i podkreślali znaczenie indywidualnego poznania Pisma Świętego.
Kościół, według Katechizmu, stanowi każdy, kto rozumie i przyjmuje naukę Chrystusa – niezależnie od przynależności instytucjonalnej. Była to wizja Kościoła jako wspólnoty idei, a nie struktury. Idee arian były radykalne i zostały odrzucone przez większość ówczesnych oficjalnych wspólnot chrześcijańskich.
Trafił za ocean
Katechizm Rakowski, choć w Polsce niemal zapomniany po wygnaniu braci polskich w 1658 roku, wywarł istotny wpływ na myśl polityczną i religijną Europy Zachodniej. Idee arian, mimo cenzury, były znane na Wyspach Brytyjskich. W 1652 roku w Anglii ukazał się przekład Katechizmu Rakowskiego, łączony z Johnem Biddle’em, jednym z najważniejszych angielskich antytrynitarzy. Dwa lata później Biddle opublikował własny tekst, A Twofold Catechism, rozwijający podobny nurt religijnego myślenia.
Wreszcie idee zawarte w Katechizmie dotarły także za ocean – do Thomasa Jeffersona, jednego z najważniejszych Ojców Założycieli USA, autora Deklaracji Niepodległości i trzeciego prezydenta Stanów Zjednoczonych. Jefferson był nie tylko politykiem, lecz także intelektualistą i zwolennikiem oświeceniowego racjonalizmu. Jak wskazuje m.in. profesor Wawrzyniec Konarski, Jefferson miał znać i cytować Katechizm Rakowski jako jedno ze źródeł inspiracji dla konstytucyjnych zapisów o wolności religii. Mógł się z nim zapoznać m.in. dzięki kontaktom z europejskimi wolnomyślicielami oraz – być może – za pośrednictwem swojego przyjaciela, Tadeusza Kościuszki.
Najczęściej przywoływanym punktem odniesienia w tym kontekście jest Pierwsza Poprawka do Konstytucji USA, przyjęta w 1791 roku. Gwarantuje ona wolność religii, słowa, prasy i zgromadzeń. Brzmi ona: „Kongres nie ustanowi ustaw wprowadzających religię lub zabraniających swobodnego wykonywania praktyk religijnych; ani ustaw ograniczających wolność słowa lub prasy, lub naruszających prawo do pokojowych zgromadzeń i wnoszenia do rządu petycji o naprawę krzywd.” Można w tym dostrzec echo zasad głoszonych wcześniej przez braci polskich: wolności sumienia, odrzucenia przymusu religijnego i prymatu rozumu nad dogmatem.
Katechizm nie był zatem jedynie dokumentem wewnętrznym niewielkiej wspólnoty religijnej. Po przekładach na języki zachodnioeuropejskie stał się jednym z tekstów, przez które idee braci polskich weszły do szerszej debaty o tolerancji, wolności sumienia i relacjach między państwem a Kościołem. W tym sensie Katechizm Rakowski należy do ważnych dzieł europejskiej reformacji radykalnej i nowożytnej refleksji nad miejscem religii w życiu publicznym.
Warto dziś przypominać, że część idei kojarzonych później z Oświeceniem i zachodnią debatą o wolności religijnej miała swoje wcześniejsze odpowiedniki także w dawnej Rzeczypospolitej.
Czytaj też:
Wolna elekcja to ewenement na skalę europejską
To nasza najstarsza pisana konstytucja
Katechizm Rakowski w serwisie POLONA
Kresy.pl / Trójka / Teologia Polityczna
