Tak było: Konstytucja USA jest inspirowana polskim katechizmem
Katechizm Rakowski, dzieło polskich arian, wywarł ogromny wpływ na twórców zachodniego Oświecenia.
Opublikowany w 1605 roku w miasteczku Raków, był jednym z najważniejszych dokumentów teologicznych polskich arian, znanych również jako bracia polscy. Stanowił wyznanie wiary wspólnoty religijnej, która w XVI i XVII wieku działała na terenie Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Był to tekst o wyjątkowym znaczeniu – zarówno dla rozwoju europejskiej myśli religijnej, jak i, w dłuższej perspektywie, dla kształtowania idei nowoczesnych konstytucji.
Został opracowany przez grono intelektualistów: Piotra Stoińskiego młodszego, Hieronima Moskorzowskiego, Jana Völkela i Walentego Smalca. Początkowo prace nad dokumentem prowadził wybitny włoski teolog Faust Socyn, który po ucieczce z Włoch osiadł w Polsce i wywarł istotny wpływ na kształt doktryny braci polskich. Zmarł jednak w 1604 roku, a po jego śmierci dzieło dokończyli jego współpracownicy.
Katechizm został wydany najpierw po polsku w 1605 roku, a następnie, w 1609 roku, w wersji łacińskiej zadedykowanej królowi Anglii Jakubowi I. Gest ten spotkał się z oburzeniem monarchy, co doprowadziło do zakazu rozpowszechniania dzieła na Wyspach i jego publicznego spalenia.
Wolność sumienia i demokratyzm
Polski katechizm głosił idee niezwykle nowatorskie, jak na realia siedemnastowiecznej Europy. Bracia polscy kwestionowali dogmat Trójcy Świętej, opowiadali się za racjonalnym podejściem do religii, krytykowali kościelną hierarchię i podkreślali znaczenie indywidualnego poznania Pisma Świętego.
Ich podejście było głęboko antydogmatyczne i demokratyczne. Twierdzili, że jedynym Bogiem jest Ojciec Jezusa Chrystusa, a sam Chrystus był człowiekiem. Kościół, według Katechizmu, stanowi każdy, kto rozumie i przyjmuje naukę Chrystusa – niezależnie od przynależności instytucjonalnej. Była to wizja Kościoła jako wspólnoty idei, a nie struktury. Idee arian były radykalne i zostały odrzucone przez większość ówczesnych oficjalnych wspólnot chrześcijańskich.
Czytaj też: To nasza najstarsza pisana konstytucja
Trafił za ocean
Katechizm Rakowski, choć w Polsce niemal zapomniany po wygnaniu braci polskich w 1658 roku, wywarł istotny wpływ na myśl polityczną i religijną Europy Zachodniej. Idee arian, mimo cenzury, były znane na Wyspach Brytyjskich. W 1654 roku w Anglii opublikowano przekład/parafrazę Katechizmu Rakowskiego autorstwa Johna Bildena pod tytułem Twofold Catechism, będący wykładem doktryny religijnej arian. Tłumaczenia katechizmu krążyły w kręgach intelektualnych, trafiając m.in. do Johna Miltona i Johna Biddle’a – propagatorów unitarianizmu i wolności sumienia.
Wreszcie idee zawarte w Katechizmie dotarły także za ocean – do Thomasa Jeffersona, jednego z najważniejszych Ojców Założycieli USA, autora Deklaracji Niepodległości i trzeciego prezydenta Stanów Zjednoczonych. Jefferson był nie tylko politykiem, lecz także intelektualistą i zwolennikiem oświeceniowego racjonalizmu. Jak wskazuje m.in. profesor Wawrzyniec Konarski, Jefferson znał i cytował Katechizm Rakowski jako jedno ze źródeł inspiracji dla konstytucyjnych zapisów o wolności religii. Mógł się z nim zapoznać m.in. dzięki kontaktom z europejskimi wolnomyślicielami oraz za pośrednictwem swojego przyjaciela, Tadeusza Kościuszki.
Najbardziej wyrazistym przejawem wpływu Katechizmu Rakowskiego na konstytucję USA jest Pierwsza Poprawka do Konstytucji, przyjęta w 1791 roku. Gwarantuje ona wolność religii, słowa, prasy i zgromadzeń. Brzmi ona:
„Kongres nie ustanowi ustaw wprowadzających religię lub zabraniających swobodnego wykonywania praktyk religijnych; ani ustaw ograniczających wolność słowa lub prasy, lub naruszających prawo do pokojowych zgromadzeń i wnoszenia do rządu petycji o naprawę krzywd.”
To echo zasad głoszonych przez braci polskich: wolność sumienia, odrzucenie przymusu religijnego i prymat rozumu nad dogmatem. Takie podejście do religii, zawarte w Katechizmie Rakowskim, odegrało istotną rolę w kształtowaniu amerykańskiego modelu państwa neutralnego światopoglądowo.
Czytaj też: Wolna elekcja to ewenement na skalę europejską
UNESCO uznało Katechizm Rakowski za jedno z najważniejszych dzieł w historii ludzkości. I słusznie – to dokument, który wyprzedził swoją epokę. Jego idee urzeczywistniły się dopiero w epoce Oświecenia i rewolucji amerykańskiej. Warto dziś przypominać, że fundamenty amerykańskiej wolności w znacznej mierze oparto na myśli, która zrodziła się w sercu dawnej Rzeczypospolitej.
Kresy.pl / Trójka / Teologia Polityczna
