„Wójtowie zmienili położenie placu targowego”. 5 czerwca 1257 roku Bolesław Wstydliwy lokował Kraków
5 czerwca 1257 roku na wiecu w Koperni książę krakowski i sandomierski Bolesław Wstydliwy wystawił dokument lokacyjny Krakowa, nadając miastu prawo magdeburskie na wzór Wrocławia. Był to jeden z przełomowych momentów w historii ustroju i przestrzennej organizacji Starego Miasta.
Lokacja objęła centralną część istniejącego już ośrodka osadniczego i stała się podstawą rozwoju krakowskiego samorządu miejskiego. Nowy układ urbanistyczny wyznaczono w obrębie dzisiejszego Starego Miasta, z centralnym Rynkiem i regularną siatką ulic. Fortyfikowanie Krakowa nastąpiło jednak później: w 1285 roku Leszek Czarny zezwolił mieszczanom na budowę murów, a system obronny miasta powstawał etapami do pierwszej ćwierci XIV wieku.
Tak powstał Rynek, który znamy
Zgodnie z wolą księcia wykonanie lokacji powierzono trzem zasadźcom: Gedkowi zwanemu Stilvoytem, Jakubowi z Nysy i Dytmarowi, czyli Detmarowi Wolkowi. To oni mieli zorganizować nową gminę miejską, wytyczyć działki, uporządkować zabudowę i osadzić napływających mieszkańców.
Zasadźcy otrzymali dziedziczny urząd wójtowski oraz szerokie uprawnienia sądownicze i administracyjne. W dokumencie lokacyjnym przewidziano także ich uposażenie, obejmujące m.in. grunty, dochody z urządzeń miejskich i udział w miejskich dochodach.
W Roczniku kapituły krakowskiej zapisano, że po lokacji „nadano miastu Krakowowi prawo niemieckie, a wójtowie zmienili położenie placu targowego, domostw i działek. Ale ci wójtowie niedługo wójtowali…”. Sformułowanie to wiąże się z przebudową wcześniejszego układu osadniczego i zastąpieniem go regularnym planem miasta lokacyjnego.
Początkowo urząd wójta był dziedziczny. W kolejnych dekadach szczególne znaczenie zyskało wójtostwo Alberta, który w 1311 roku wystąpił przeciw Władysławowi Łokietkowi. Po stłumieniu buntu wójtostwo zostało skonfiskowane, a znaczenie dziedzicznego urzędu wójta ograniczono. Coraz większą rolę zaczęła odgrywać rada miejska, której istnienie poświadczone jest od 1264 roku.
Lokacja Krakowa przyciągnęła licznych osadników z różnych stron Europy Środkowej, m.in. ze Śląska, Czech, krajów niemieckich, Austrii i Węgier, a także z innych ziem polskich. Z tej grupy wyrosła późniejsza elita mieszczańska. W dokumentach z kolejnych dekad pojawiają się Gersdorfowie, Botnerowie, Morsztynowie czy Wierzynkowie — rody, których członkowie pełnili funkcje ławników, rajców i burmistrzów. To Mikołaj Wierzynek, przedstawiciel ostatniej z tych rodzin, miał w XIV wieku zorganizować słynną ucztę dla monarchów.
Ślady przedlokacyjne wciąż są wyraźne
Lokacja z 1257 roku bywa określana jako „wielka”, aby odróżnić ją od domniemanej wcześniejszej lokacji Krakowa, której przeprowadzenie część historyków wiąże z okresem około 1220 roku. Kwestia ta pozostaje przedmiotem dyskusji naukowej.
Mimo zakrojonej na szeroką skalę przebudowy miasta po 1257 roku w przestrzeni Krakowa zachowały się ślady osadnictwa sprzed lokacji. Do najważniejszych należą kościoły Mariacki i św. Wojciecha.
Obecna bryła kościoła Mariackiego pochodzi z okresu późniejszego, ale w tym miejscu istniała starsza świątynia związana z przedlokacyjnym Krakowem. Z kolei kościół św. Wojciecha, stojący w południowo-wschodniej części Rynku Głównego, należy do najstarszych budowli sakralnych miasta. Jego początki wiązane są z okresem około 1000 roku, a zachowane romańskie partie pochodzą z przełomu XI i XII wieku.
Oba kościoły nie wpisują się dokładnie w regularny układ ulic wytyczony po lokacji. Ich położenie przypomina o starszym układzie osadniczym, istniejącym przed przebudową Krakowa w połowie XIII wieku. W samym centrum dzisiejszego miasta zachował się więc czytelny ślad Krakowa sprzed 1257 roku.
Czytaj też: Tak powstał hejnał mariacki
Kresy.pl / Poczetkrakowski.pl
