Taki system wyłaniania monarchy był ewenementem na skalę europejską. Pierwsza wolna elekcja
11 maja 1573 roku w podwarszawskiej wsi Kamień miało miejsce przełomowe wydarzenie w historii Rzeczypospolitej Obojga Narodów – w pierwszej wolnej elekcji królem Polski i wielkim księciem litewskim został wybrany Henryk Walezy, brat króla Francji Karola IX.
Był to pierwszy monarcha wyłoniony w systemie elekcji viritim, czyli przez wszystkich obecnych szlachciców głosujących osobiście. Rozwiązanie to stało się jedną z najbardziej charakterystycznych cech ustroju Rzeczypospolitej i wyróżniało ją na tle większości ówczesnych monarchii europejskich.
Wybór nowego władcy stał się koniecznością po śmierci Zygmunta II Augusta – ostatniego z dynastii Jagiellonów – który zmarł 7 lipca 1572 roku. Bezpotomny zgon króla pozostawił państwo bez monarchy, co stwarzało poważne zagrożenie dla stabilności młodej unii polsko-litewskiej. Obawiano się zarówno rozpadu państwa, jak i wybuchu konfliktów wewnętrznych, w tym sporów religijnych.
W przeszłości, po śmierci ostatniego Piasta – Kazimierza Wielkiego – proces sukcesji był zaplanowany i zrealizowany dzięki wcześniejszym układom z węgierskimi Andegawenami. W 1572 roku nie istniał żaden podobny plan, co zmusiło elitę polityczną do stworzenia nowych zasad funkcjonowania państwa w okresie bezkrólewia i wyłaniania monarchy.
Zanim doszło do sejmu elekcyjnego, odbywały się zjazdy lokalne oraz sejm konwokacyjny w Warszawie, podczas którego opracowywano reguły bezkrólewia i przyszłej elekcji. Władzę tymczasową objął prymas Jakub Uchański jako interrex, zaś szlachta i magnateria prowadziły intensywne negocjacje dotyczące kandydatów oraz zasad wyboru nowego władcy.
Na miejsce zjazdu elekcyjnego wyznaczono wieś Kamień pod Warszawą, położoną na prawym brzegu Wisły. Obrady sejmu elekcyjnego rozpoczęły się na początku kwietnia 1573 roku. Zwyciężyła koncepcja elekcji viritim, czyli głosowania przez każdego obecnego szlachcica osobiście. Szczegółowe zasady tego systemu współtworzyli przywódcy polityczni zgromadzonej szlachty, m.in. Jan Zamoyski, Mikołaj Sienicki, Piotr Zborowski, Jan Firlej i prymas Jakub Uchański.
Do tronu pretendowało kilku znaczących kandydatów: Ernest Habsburg – przedstawiciel potężnej katolickiej dynastii; car Iwan IV Groźny lub jego syn – popierani przez część litewskich magnatów; Jan III Waza – król Szwecji i mąż Katarzyny Jagiellonki; oraz Henryk Walezy – kandydat francuski, wspierany przez rodzinę Zborowskich, papieskiego legata i kręgi profrancuskie. Pojawiały się też propozycje wyboru tzw. „Piasta”, czyli przedstawiciela rodzimej szlachty, jednak nie uzyskały one decydującego znaczenia.
Kluczową rolę w zwycięstwie Henryka odegrał biskup Valence Jean de Montluc – francuski poseł, który działał w Polsce w imieniu Walezego. Sam Henryk nie był obecny na elekcji. Montluc umiejętnie przekonywał szlachtę o zaletach francuskiego kandydata, akcentując jego rzekomą tolerancję religijną, mimo udziału królewicza w wydarzeniach Nocy św. Bartłomieja. Francuska dyplomacja obiecywała także korzystne zobowiązania polityczne i finansowe. Henryk miał zaprzysiąc artykuły henrykowskie, czyli stałe prawa ograniczające władzę królewską, oraz pacta conventa – indywidualne zobowiązania elekta wobec Rzeczypospolitej. Zobowiązał się również poślubić Annę Jagiellonkę.
11 maja 1573 roku Henryk Walezy został ogłoszony królem Polski i wielkim księciem litewskim. Jego wybór zapoczątkował okres monarchii elekcyjnej, który trwał w Polsce aż do końca istnienia Rzeczypospolitej w XVIII wieku. Mimo że Henryk wkrótce opuścił kraj, aby objąć tron francuski po śmierci brata, jego elekcja miała wymiar ustrojowy i symboliczny. Rozpoczęła epokę, w której władza królewska była silnie ograniczona przez sejm i prawa szlacheckie, a szlachta odgrywała centralną rolę w systemie politycznym państwa.
Kresy.pl
