Po 2 tysiącach lat odczytano zwój z Herkulanum. Pomogły promienie X i sztuczna inteligencja
25 czerwca 2026 roku organizatorzy projektu Vesuvius Challenge ogłosili odczytanie pierwszego zwoju z Herkulanum bez jego fizycznego rozwijania. Chodzi o PHerc. 1667, zwęglony papirus z biblioteki zasypanej podczas wybuchu Wezuwiusza w 79 roku po Chrystusie.
Rękopis, znany w ramach projektu jako Scroll 4, przez niemal 2 tysiące lat pozostawał w postaci kruchej, zwęglonej bryły. Próby mechanicznego otwierania podobnych papirusów zwykle prowadziły do ich uszkodzenia lub zniszczenia. Od dawna poszukiwano więc metody, która pozwoliłaby odczytać zawartość zwojów bez naruszania ich struktury.
Tym razem badacze odczytali tekst nieinwazyjnie. PHerc. 1667 został najpierw zeskanowany przy użyciu wysokorozdzielczej mikrotomografii rentgenowskiej. W praktyce oznaczało to wykonanie trójwymiarowej mapy wnętrza zwiniętego papirusu. Następnie komputerowo odtworzono przebieg kolejnych warstw zwoju, „rozwinięto” je w przestrzeni cyfrowej i spłaszczono do postaci przypominającej kartę rękopisu.
Najtrudniejszym etapem było odróżnienie śladów atramentu od zwęglonego papirusu. W zwojach z Herkulanum zarówno podłoże, jak i atrament są bogate w węgiel, dlatego klasyczne obrazowanie rentgenowskie nie daje wyraźnego kontrastu. Zespół wykorzystał więc modele uczenia maszynowego, które wyszukują subtelne różnice w strukturze powierzchni papirusu. Atrament nie zawsze jest widoczny jako osobna warstwa, ale może pozostawiać mikroskopijne zmiany w układzie włókien.
W ten sposób z zachowanej części PHerc. 1667 odzyskano około 1,4–1,5 metra tekstu greckiego, ułożonego w około 20–22 kolumnach. Treść ma charakter filozoficzny. Według zespołu Vesuvius Challenge jest to traktat dotyczący etyki, natury ludzkiej, impulsów i moralnego doskonalenia człowieka. Badacze wiążą tekst ze środowiskiem stoickim, a jego datowanie wskazuje na II wiek przed Chrystusem, ewentualnie koniec III wieku przed Chrystusem. Autor pozostaje nieznany.
Znaczenie odkrycia nie ogranicza się do jednego rękopisu. Badacze podkreślają, że po raz pierwszy udało się przejść od pojedynczych liter i fragmentów do ciągłego odczytu zachowanego tekstu zwiniętego papirusu. Otwiera to drogę do systematycznego opracowywania kolejnych zwojów bez ryzyka ich zniszczenia.
Projekt korzysta z danych uzyskiwanych w największych europejskich ośrodkach badawczych, m.in. w Diamond Light Source w Wielkiej Brytanii i European Synchrotron Radiation Facility (ESRF) we Francji. Synchrotrony pozwalają uzyskać bardzo precyzyjne obrazy rentgenowskie wnętrza zwęglonych rękopisów. Według ESRF pojedyncze skany tworzyły zbiory danych sięgające nawet 300 terabajtów na zwój.
Za odczytanie tych zwojów są nagrody
Odkrycie jest częścią Vesuvius Challenge, międzynarodowego konkursu technologicznego, którego celem jest odczytanie zwęglonych zwojów z Herkulanum bez ich fizycznego rozwijania. Organizatorzy przedsięwzięcia przyznali dotąd łącznie 1,8 mln dolarów nagród. Po ogłoszeniu odczytania PHerc. 1667 zapowiedzieli kolejną nagrodę w wysokości 1 mln dolarów dla osoby lub zespołu, który jako pierwszy odczyta w całości następny zwój.
Równolegle ogłoszono dalsze wyniki prac nad innymi papirusami. W przypadku PHerc. 172, przechowywanego w Bodleian Libraries w Oksfordzie, badacze odzyskali ponad 70 kolumn tekstu. W innym zwoju, PHerc. 139, udało się zidentyfikować tytuł ósmej księgi traktatu „O bogach” Filodemosa, greckiego filozofa epikurejskiego.
Skala dalszych badań pozostaje bardzo duża. Według Reutersa dotychczas zeskanowano około 45 zwojów i fragmentów papirusów, natomiast ponad 600 nieotwartych zwojów z Herkulanum wciąż czeka na odczytanie. Część Willi Papirusów, z której pochodzi biblioteka, nie została jeszcze w pełni przebadana archeologicznie, co oznacza, że kolejne rękopisy mogą nadal znajdować się pod ziemią.
Czytaj też:
Karabin maszynowy starożytności? Broń znana tylko z opisów zostawiła ślady na murach Pompejów
W Pompejach znaleziono szczątki lekarza. Zginął, uciekając przed Wezuwiuszem
Kresy.pl / ScrollPrize / Reuters / ArXiv
