Zrabowane podczas II wojny światowej „Collectarium lądzkie” wraca do Polski
Do Polski wraca kolejna strata wojenna – XII-wieczny rękopis „Collectarium lądzkie”, jeden z najcenniejszych zachowanych zabytków średniowiecznej kultury liturgicznej.
Manuskrypt, zaginiony podczas II wojny światowej, został odnaleziony w zbiorach bibliotecznych Uniwersytetu Yale w Stanach Zjednoczonych i odzyskany dzięki współpracy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego z amerykańską uczelnią.
Uroczyste przekazanie rękopisu stronie polskiej odbyło się w czwartek, 29 stycznia, w Bibliotece Beinecke w New Haven. Zabytek powraca do Polski po blisko 80 latach nieobecności, kończąc kilkuletni proces restytucyjny.
„Collectarium lądzkie” to cysterski rękopis liturgiczny pochodzący z XII wieku. Przez stulecia należał do biblioteki opactwa w Lądzie, a następnie do zbiorów kościelnych w Poznaniu. Najpóźniej od 1926 roku był przechowywany w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu. Ostatnie potwierdzone informacje o jego obecności w tych zbiorach pochodzą z 1937 roku.
Po zajęciu Poznania przez wojska niemieckie w 1939 roku archiwum zostało ograbione, a jego zbiory uległy rozproszeniu. W 1966 roku rękopis został oficjalnie uznany za zaginiony. W latach 90. XX wieku pojawił się na londyńskim rynku antykwarycznym, a następnie trafił do zbiorów Uniwersytetu Yale, gdzie figurował pod sygnaturą Beinecke MS 883.
Przełom w sprawie nastąpił dzięki badaniom prowadzonym przez dr. Pawła Figurskiego, który zidentyfikował rękopis w amerykańskich zbiorach. Po złożeniu w maju 2024 roku formalnego wniosku restytucyjnego przez MKiDN przeprowadzono szczegółowe badania proweniencyjne. Zarówno strona polska, jak i biblioteka Yale uznały, że najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem obecności rękopisu w USA była grabież i nielegalny wywóz z okupowanej Polski podczas II wojny światowej.
Decyzja o zwrocie manuskryptu zapadła po analizie dokumentacji oraz w szerszym kontekście systematycznej konfiskaty i niszczenia polskiego dziedzictwa kulturowego przez niemieckich nazistów. Proces restytucji był wspierany także przez wyspecjalizowane jednostki FBI zajmujące się przestępczością przeciwko dziełom sztuki.
„Collectarium lądzkie” jest jedną z tych strat wojennych, które przez dekady uznawano za bezpowrotnie utracone. Jego odzyskanie wpisuje się w szeroki program restytucji strat wojennych prowadzony przez resort kultury. W 2025 roku zakończono 25 postępowań restytucyjnych, a od 2008 roku do Polski wróciły łącznie 883 dobra kultury.
Czytaj też:
Zaginiony pierścień króla Zygmunta Starego jest w Niemczech. Trwają próby odzyskania
Kresy.pl / PAP
