Jeden z najpotężniejszych Polaków wszech czasów. Kim był Jan Zamoyski
Jan Zamoyski należał do najbardziej wpływowych ludzi swojej epoki i bez wątpienia do najwybitniejszych magnatów w dziejach Rzeczypospolitej. Urodził się 19 marca 1542 roku w Skokówce.
Wywodził się ze średniozamożnej szlachty. Jego ojciec był kasztelanem chełmskim, jednak nie należał do elity magnackiej i posiadał zaledwie kilka wsi. Tym bardziej imponująca jest skala kariery, jaką osiągnął jego syn.
Rektor w Padwie, członek nowej elity
Zamoyski zdobył staranne wykształcenie na najlepszych europejskich uczelniach – w Paryżu, Strasburgu i Padwie, gdzie uzyskał doktorat prawa i został wybrany rektorem uniwersytetu. Już w młodości związał się z ruchem egzekucyjnym, reprezentującym interesy średniej szlachty i sprzeciwiającym się dominacji magnaterii.
– Warto zauważyć, że w okresie, gdy Zamoyski rozpoczynał swoją karierę, odchodziła w przeszłość znacząca wcześniej grupa magnatów, takich jak Górkowie, Tęczyńscy, Kmitowie i Tarnowscy. Wejście na arenę dziejową tak zwanej „nowej magnaterii” sprawiało, że mogła ona wypełnić powstałą lukę w elicie władzy. Poza Zamoyskimi można tu wymienić przykładowo m.in. Potockich, Koniecpolskich, okresowo Żółkiewskich, w Prusach Królewskich Wejherów oraz wielkie rody litewskie – mówi prof. Stefan Ciara z Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego.
Prawa ręka Batorego
Przełomem w jego karierze była współpraca ze Stefanem Batorym. Zamoyski został kanclerzem wielkim koronnym i hetmanem wielkim koronnym, łącząc dwa najważniejsze urzędy w państwie. Ich relacja była wyjątkowa – współcześni podkreślali, że król nie powinien iść na sejm bez Zamoyskiego, a Zamoyski na wojnę bez króla.
Pozycję Zamoyskiego wzmacniał również mariaż z bratanicą króla, Gryzeldą Batorówną. Przy okazji ich wesela wystawiono dramat Jana Kochanowskiego „Odprawa posłów greckich”, odczytywany jako polityczny komentarz do sytuacji państwa.
Hetman odegrał także kluczową rolę w wydarzeniach po śmierci Batorego – zwyciężając w 1588 roku pod Byczyną arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, przesądził o objęciu tronu przez Zygmunta III Wazę.
Ordynację Zamojską zlikwidowała komuna
Zamoyski był nie tylko sprawnym politykiem i dowódcą, lecz także jednym z najbogatszych ludzi w Europie Środkowej. W ciągu życia stworzył ogromne latyfundium. – W dobrach dziedzicznych i dzierżawionych królewszczyznach posiadał ponad 800 wsi i przeszło 20 miast rozciągniętych na ogromnym obszarze: od Inflant (Dorpat) poprzez Mazowsze (Garwolin), Podlasie (Knyszyn i Goniądz) po Małopolskę i Ruś (m.in. Bełz, Jaworów). W tych dobrach najważniejszą rolę spełniała Ordynacja Zamojska licząca 6 miast i 149 wsi – podkreśla prof. Ciara.
Ordynacja Zamojska została utworzona w 1589 roku jako niepodzielny majątek dziedziczony przez najstarszego potomka. Rozwiązanie to zapewniało trwałość pozycji ekonomicznej i politycznej rodu. Ordynacja przetrwała aż do XX wieku. Została zniesiona dopiero po II wojnie światowej w wyniku reformy rolnej.
Symbolem ambicji Zamoyskiego było też założenie Zamościa – miasta idealnego, zaprojektowanego jako nowoczesne centrum administracyjne, handlowe i militarne. Hetman był również mecenasem nauki i kultury. W 1594 roku powołał Akademię Zamojską, trzecią uczelnię wyższą w Rzeczypospolitej, mającą kształcić elity państwowe. Sam podkreślał znaczenie edukacji, twierdząc, że bez nauki nie ma ani cnoty, ani sławy. To on wypowiedział też słynne słowa: „takie będą Rzeczypospolite, jakie ich młodzieży chowanie”.
Współcześni opisywali go jako człowieka wszechstronnego – biegle władającego kilkoma językami, zdolnego polityka i organizatora, ale także osobę ambitną i bezwzględną w pomnażaniu majątku. Potrafił łączyć interes prywatny z państwowym, finansując działania wojskowe i dyplomatyczne z własnych środków. Jego protegowanym był m.in. wybitny dowódca, hetman Stanisław Żółkiewski.
– Zamoyski przez ponad dwadzieścia lat był hetmanem wielkim i to pierwszym w Koronie hetmanem dożywotnim. Nawiasem mówiąc, równoczesne sprawowanie przezeń dwóch wysokich urzędów w Koronie – kanclerskiego i hetmańskiego – naruszało postulowaną przez ruch egzekucyjny zasadę incompatibilitatis, czyli niepołączalności urzędów – zaznacza prof. Ciara.
Jan Zamoyski zmarł w 1605 roku. Pozostawił po sobie trwały ślad jako twórca potęgi rodu, wybitny mąż stanu i jeden z architektów ustroju Rzeczypospolitej końca XVI wieku.
