Habsburg, Waza i tron w Krakowie. Bitwa pod Byczyną
24 stycznia 1588 roku doszło do krwawej bitwy pod Byczyną, w której Jan Zamoyski pokonał wojska arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, rozstrzygając spór o tron i zabezpieczając koronę dla dynastii Wazów.
Po śmierci Stefana Batorego 12 grudnia 1586 roku Rzeczpospolita weszła w okres ostrego przesilenia politycznego. Rozpoczęła się walka o tron, w której starły się dwa główne obozy: stronnictwo kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego oraz opozycja skupiona wokół rodu Zborowskich, popierająca kandydaturę Habsburgów. Spór dotyczył nie tylko osoby przyszłego monarchy, lecz także kierunku polityki zagranicznej i zakresu wpływów magnaterii.
Podczas sejmu elekcyjnego w 1587 roku doszło do bezprecedensowego podziału szlachty na dwa koła. Zwolennicy Zamoyskiego 19 sierpnia ogłosili królem Zygmunta III Wazę, syna Katarzyny Jagiellonki i Jana III Wazy. Kilka dni później obóz przeciwny dokonał osobnej elekcji, obwołując królem arcyksięcia Maksymiliana III Habsburga. Obaj pretendenci zaakceptowali pacta conventa, co doprowadziło do faktycznej wojny domowej.
Zwolennicy Zygmunta III działali szybciej. Opanowali Kraków i doprowadzili do koronacji swojego kandydata 27 grudnia 1587 roku. Wojska habsburskie próbowały zdobyć miasto, lecz nie osiągnęły sukcesu. Po koronacji siły wierne Zamoyskiemu ruszyły naprzeciw armii Maksymiliana. Do decydującej konfrontacji doszło 24 stycznia 1588 roku pod Byczyną.
Bitwa była krótka, lecz niezwykle krwawa. Jan Zamoyski zastosował manewr obejścia skrzydła przeciwnika, wykorzystując mgłę i ukształtowanie terenu. W szeregach wojsk habsburskich wybuchła panika, która szybko przerodziła się w ucieczkę. Armia Maksymiliana poniosła klęskę, a sam arcyksiążę dostał się do niewoli wraz z wieloma swoimi stronnikami.
Po zakończonej bitwie Zamoyski, rzekomo ołówkiem z braku atramentu, napisał do arcyksięcia: „upraszam najprzód w. ks. mości, abyś przygodę obecną mężnym zniósł umysłem. Wyroki Boga sa niedoścignione toteż nagrodzi On w. ks. m. czem innem klęskę tu poniesioną. Wszak przystoi mężowi tak wysoko urodzonemu, wszelkie przeciwności z pogodnem przyjmować czołem”.
Zwycięstwo pod Byczyną przesądziło o utrzymaniu tronu przez Zygmunta III Wazę. Wojna o sukcesję zakończyła się formalnie traktatem bytomsko-będzińskim z 9 marca 1589 roku, na mocy którego Maksymilian zrzekł się pretensji do korony i opuścił Rzeczpospolitą. Bitwa umocniła pozycję Jana Zamoyskiego i potwierdziła, że o wyniku elekcji decydować mogła nie tylko szlachta, lecz także siła oręża.
Kresy.pl / Książnica Zamojska
