Majdanek był pierwszym wyzwolonym obozem koncentracyjnym. Potem NKWD urządziła w nim swój własny
23 lipca 1944 roku, podczas walk o Lublin, oddziały I Frontu Białoruskiego dotarły do niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Lublin na Majdanku.
Majdanek był pierwszym dużym niemieckim obozem koncentracyjnym wyzwolonym przez wojska alianckie podczas II wojny światowej. Żołnierze sowieccy zastali na jego terenie komory gazowe, częściowo spalone krematorium, ludzkie prochy i ciała zamordowanych więźniów. W obozowym lazarecie znajdowało się także 985 sowieckich jeńców wojennych i inwalidów, których Niemcy nie ewakuowali.
Decyzję o utworzeniu obozu Heinrich Himmler podjął w lipcu 1941 roku. Dowódca SS i policji w dystrykcie lubelskim Odilo Globocnik otrzymał zadanie zbudowania kompleksu przeznaczonego początkowo dla 25–50 tys. więźniów, którzy mieli stanowić niewolniczą siłę roboczą dla III Rzeszy. Właściwe prace budowlane rozpoczęły się jesienią 1941 roku.
W kolejnych latach rozmiary i przeznaczenie obozu ulegały zmianom. Majdanek stał się miejscem masowej zagłady. Przez KL Lublin przeszło około 130 tys. osób, z których blisko 80 tys. straciło życie. Około 60 tys. ofiar stanowili Żydzi pochodzący z wielu państw okupowanej Europy.
Szczytem niemieckiego okrucieństwa była masakra przeprowadzona 3 listopada 1943 roku w ramach akcji „Erntefest”. W ciągu jednego dnia na Majdanku zamordowano około 18 tys. Żydów. Ofiary zmuszano do rozebrania się, a następnie zapędzano do wcześniej wykopanych rowów i rozstrzeliwano. Muzyka odtwarzana przez głośniki miała zagłuszać odgłosy egzekucji.
Wiosną 1944 roku, wobec zbliżania się frontu, Niemcy rozpoczęli likwidację obozu. Więźniów wywożono do innych obozów koncentracyjnych, m.in. do Auschwitz, Gross-Rosen, Ravensbrück, Natzweiler, Mauthausen i Płaszowa. Jednocześnie niszczono dokumentację, rozbierano baraki i usuwano ślady popełnionych zbrodni.
Do prac likwidacyjnych pozostawiono około 600 więźniów, głównie polskich rzemieślników oraz więźniów funkcyjnych. Przed opuszczeniem obozu Niemcy podpalili budynek krematorium, nie zdołali jednak zniszczyć całej infrastruktury ani zatrzeć wszystkich dowodów masowych mordów.
Ostateczna ewakuacja nastąpiła 22 lipca. Około 800 więźniów wyprowadzono z Majdanka w pieszej kolumnie. Dołączono do niej następnie ponad 200 więźniów obozu pracy przy ulicy Lipowej w Lublinie.
Wśród ewakuowanych znajdował się Jerzy Kwiatkowski, warszawski bankier i późniejszy autor wspomnień obozowych. Więźniowie maszerowali w kierunku Ćmielowa, gdzie zostali załadowani do pociągu i przewiezieni do KL Auschwitz. Osoby, które nie były w stanie utrzymać tempa marszu, były zabijane przez eskortujących je Niemców. Do Auschwitz dotarło 837 więźniów, natomiast kilkudziesięciu zdołało uciec.
Po zajęciu Majdanka część terenu byłego niemieckiego obozu została wykorzystana przez władze sowieckie. Przetrzymywano tam niemieckich jeńców wojennych, a w sierpniu 1944 roku NKWD utworzyło w dwóch barakach dawnego III pola obóz dla żołnierzy polskiego podziemia.
Więziono w nim m.in. żołnierzy Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich, uznawanych przez Sowietów za przeciwników instalowanej w Polsce komunistycznej władzy. 23 sierpnia około 250 internowanych wywieziono w głąb ZSRR.
Sowieci i podporządkowane im polskie władze wykorzystywali również inne obiekty należące wcześniej do niemieckiego systemu obozowego. W latach 1944–1950 w komunistycznym systemie penitencjarnym na terenie Polski funkcjonowało łącznie 206 obozów pracy, określanych niekiedy mianem „polskiego Gułagu”. Część z nich była początkowo zarządzana przez władze sowieckie, a następnie przekazywana polskiemu aparatowi bezpieczeństwa.
Jednym z takich miejsc był obóz pracy „Zgoda” w Świętochłowicach, utworzony na terenie filii niemieckiego obozu Auschwitz. Po wojnie podlegał on komunistycznemu Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego.
Majdanek pozostaje jednym z najlepiej zachowanych i udokumentowanych miejsc niemieckich zbrodni nazistowskich. Odkrycie infrastruktury obozowej, komór gazowych, krematorium oraz szczątków ofiar stało się jednym z pierwszych bezpośrednich świadectw ujawniających światu skalę niemieckiego systemu masowej zagłady.
Czytaj też: Ukraiński neonazista obrażał pamięć ofiar obozu koncentracyjnego na Majdanku [+FOTO]
Kresy.pl / Państwowe Muzeum na Majdanku
