Polska w czołówce UE pod względem luki VAT
Najnowsze dane Komisji Europejskiej pokazują wyraźny wzrost luki VAT w Unii Europejskiej w 2023 roku, po latach poprawy. Polska z wynikiem 16 proc. znalazła się na trzecim miejscu z najgorszym wynikiem wśród państw UE, a szacowana strata budżetu wyniosła 47,5 mld zł.
W 2023 roku w Polsce oszacowano lukę VAT na poziomie 16 proc. potencjalnych wpływów, co według danych z raportu Komisji Europejskiej oznaczało stratę dla budżetu państwa przekraczającą 10,4 mld euro, czyli około 47,5 mld zł. Ustalenia raportu przytaczała „Rzeczpospolita”, wskazując, że był to najwyższy wynik w kraju od 2017 roku oraz wyraźne pogorszenie w porównaniu z 2022 roku, gdy wskaźnik był niższy o 4,8 pkt proc.
W 2023 roku w zestawieniu państw Unii Europejskiej Polska zajęła trzecie miejsce pod względem wielkości luki VAT. Wyższe wartości odnotowano jedynie w Rumunii, gdzie luka wyniosła 30 proc., oraz na Malcie z wynikiem 24,2 proc. Jednocześnie w części krajów problemy z poborem podatku od towarów i usług były znacznie mniejsze, co raport pokazał na przykładach Austrii z 1 proc., Finlandii z 3 proc. oraz Cypru z 3,3 proc. Na tle tych danych 16 proc. wynik Polski pozostawał istotnie powyżej średniej unijnej, którą dla 2023 r. określono na 9,5 proc.
W 2023 roku w całej Unii Europejskiej luka VAT została oszacowana na 128 mld euro, co oznaczało wzrost o 27,2 mld euro w porównaniu z rokiem poprzednim. W raporcie Komisji Europejskiej wskazano, że był to najsłabszy rezultat od 2019 r. i jednocześnie odwrócenie pozytywnego trendu obserwowanego przez lata. Zwrócono też uwagę na rozbieżność między dynamiką zobowiązań a dynamiką wpływów, ponieważ w latach 2021–2023 szacowane zobowiązania podatkowe w UE wzrosły o 17,3 proc., podczas gdy rzeczywiste wpływy z VAT zwiększyły się o 14,4 proc.
W raporcie powiązano pogorszenie wyników z serią globalnych wstrząsów, które w ostatnich latach wpływały na gospodarki państw członkowskich. Wśród czynników wymieniono pandemię COVID-19, rosyjską agresję przeciwko Ukrainie, wysoką inflację oraz kryzys kosztów utrzymania. Zgodnie z ujęciem raportu, te okoliczności oddziaływały na wzorce konsumpcji, rentowność firm oraz finanse publiczne, co przełożyło się na relację między potencjalnymi a faktycznie uzyskiwanymi wpływami z VAT.
Komisja Europejska podkreśliła jednocześnie, że luka VAT nie jest zjawiskiem jednorodnym i wymaga rozróżnienia przyczyn. W raporcie wskazano, że należy odróżnić lukę wynikającą z oszustw i nieprawidłowości od tzw. luki polityki VAT, która jest skutkiem decyzji państw o stosowaniu preferencji, takich jak obniżone stawki czy zwolnienia podatkowe. W przypadku Polski ten wskaźnik dla 2023 r. wyniósł 50,8 proc., co plasowało kraj na 10. miejscu w Unii Europejskiej.
W analizach przywoływanych przy okazji publikacji danych wskazywano, że w 2024 r. oczekiwany jest spadek luki VAT w Polsce do 10,9 proc., a realizacja takiego wyniku miałaby stanowić sprawdzian skuteczności działań naprawczych w obszarze ściągalności VAT.
Polski system podatkowy jako całość wypada słabo w międzynarodowych rankingach. W najnowszym raporcie „International Tax Competitiveness Index 2025”, opublikowanym przez amerykański ośrodek analityczny Tax Foundation, Polska znalazła się na 35. miejscu spośród 38 państw członkowskich OECD. Oznacza to spadek o cztery pozycje w porównaniu z rokiem 2024, gdy zajmowała 31. miejsce, oraz kontynuację trendu spadkowego trwającego od dekady. W 2015 roku Polska plasowała się na 25. pozycji, co było jej najlepszym wynikiem w historii rankingu.
Według autorów raportu słaby wynik Polski wynika także z 46 proc. udziału bazy podatkowej VAT w całkowitej konsumpcji. Jest to efekt licznych zwolnień i obniżonych stawek, które zmniejszają efektywność tego podatku. Polska utrzymuje również jedną z najwyższych podstawowych stawek VAT w Unii Europejskiej — 23 proc. Wyższe obowiązują jedynie na Węgrzech (27 proc.), w Finlandii (25,5 proc.), Chorwacji, Danii i Szwecji (po 25 proc.) oraz w Grecji (24 proc.).
Ostatnio pojawiły się również doniesienia, że średnia efektywna stawka CIT dla największych spółek giełdowych w Polsce w 2024 r. wyniosła niemal dwukrotnie więcej niż nominalne 19 proc.
