Rozkaz na czas nowej okupacji. Jak rozwiązano Armię Krajową

19 stycznia 1945 roku ostatni dowódca Armii Krajowej, gen. Leopold Okulicki „Niedźwiadek”, wydał rozkazy kończące istnienie największej podziemnej armii okupowanej Europy.

Decyzja zapadła w warunkach gwałtownej ofensywy sowieckiej, która w połowie stycznia ruszyła znad Wisły i w krótkim czasie doprowadziła do zajęcia niemal całej Polski przez Armię Czerwoną.

W pierwszym, jawnym rozkazie Okulicki oceniał, że postępy Sowietów nie oznaczają zwycięstwa polskiej sprawy, lecz zmianę jednej okupacji na drugą – „bardziej niebezpieczną”, bo prowadzoną pod osłoną Tymczasowego Rządu Lubelskiego. Zapowiadał, że AK nie podejmie walki z Armią Czerwoną, ale nie pogodzi się z utratą suwerenności i będzie dążyć do odbudowy niepodległego państwa.

Drugi rozkaz, tajny i skierowany do komendantów struktur terenowych, przesądzał o rozwiązaniu AK. Nakazywał nie ujawniać dowódców, zwolnić żołnierzy z przysięgi, wypłacić należne pobory i „zameldować” ludzi do cywila, przy jednoczesnym zachowaniu zakonspirowanych sztabów, łączności radiowej oraz współpracy z aparatem Delegata Rządu. Celem było ograniczenie strat i ochrona ludności w realiach nowej okupacji.

Zwinąć chorągiew z masztu. Krepą jest zasnuta

Mimo formalnego rozwiązania AK, aparat represji uruchomiony przez NKWD i podporządkowane mu struktury w Polsce przystąpiły do pacyfikacji podziemia. Tysiące byłych akowców aresztowano, poddawano brutalnym przesłuchaniom i wywożono do obozów pracy na Wschodzie; innych represjonowano w kraju. Część żołnierzy kontynuowała działalność niepodległościową w nowych formach konspiracji, m.in. w Delegaturze Sił Zbrojnych na Kraj i Zrzeszeniu „Wolność i Niezawisłość”.

Decyzji Okulickiego wiersz poświęcił Kazimierz Wierzyński. W „Na rozwiązanie Armii Krajowej” pisał:

Za dywizję wołyńską, nie kwiaty i wianki –
Szubienica w Lublinie. Ojczyste Majdanki.

Za sygnał na północy, bój pod Nowogródkiem –
Długi urlop w więzieniu. Długi i ze skutkiem.

Za bój o naszą Rossę, Ostrą Bramę, Wilno –
Sucha gałąź lub zsyłka na rozpacz bezsilną.

[…]

Za Warszawę, Warszawę, powstańcze zachcianki –
Specjalny odział śledczy: „przyłożyć do ścianki”.

Zwinąć chorągiew z masztu. Krepą jest zasnuta.
Za dywizję Rataja, Okrzei, Traugutta.

Pociąć sztandar w kawałki. Rozdać śród żołnierzy,
Na drogę, niech go wezmą. Na sercu niech leży.

Warto przypomnieć, że wraz z wkroczeniem Sowietów na ziemie polskie działalność kończyły także inne struktury Polskiego Państwa Podziemnego — 17 stycznia 1945 roku naczelnik Szarych Szeregów Leon Marszałek rozwiązał organizację harcerzy, która po latach konspiracji przestała istnieć jako zorganizowana formacja.

Sam Okulicki w marcu 1945 roku został podstępnie aresztowany, wywieziony do Moskwy i skazany w tzw. procesie szesnastu. Zmarł w więzieniu w grudniu 1946 roku.

Kresy.pl / PAP