Jedyna taka w Armii Krajowej. Generał Elżbieta Zawacka „Zo”
10 stycznia 2009 roku w Toruniu zmarła generał Elżbieta Zawacka ps. „Zo” – jedyna kobieta wśród Cichociemnych i jedna z najbardziej niezwykłych postaci w dziejach Armii Krajowej.
Jej życie było świadectwem bezwarunkowej służby Polsce, prowadzonej zarówno na polu walki, jak i w cichej, długotrwałej walce o pamięć historyczną.
Kurierka AK
Urodzona 19 marca 1909 roku w Toruniu, wychowała się w realiach zaborów i nasilonej germanizacji. Już w młodości związała się z ruchem niepodległościowym, działając w Przysposobieniu Wojskowym Kobiet. Z wykształcenia była matematykiem i nauczycielem, jednak wybuch II wojny światowej całkowicie odmienił jej życie. W 1939 roku brała udział w obronie Lwowa, a po kapitulacji miasta włączyła się w działalność konspiracyjną jako kurierka.
W strukturach ZWZ-AK, pod pseudonimem „Zo”, trafiła do elitarnego Działu Łączności Zagranicznej „Zagroda” Oddziału V Komendy Głównej AK. Organizowała zachodnie szlaki kurierskie i sama wielokrotnie przenosiła meldunki, pieniądze i rozkazy, nielegalnie przekraczając granice okupowanej Europy ponad sto razy. Jej najsłynniejsza misja prowadziła z Warszawy przez Niemcy, Francję, Hiszpanię i Gibraltar do Londynu, gdzie jako emisariusz gen. Stefana Grota-Roweckiego zabiegała o usprawnienie łączności oraz o pełne prawa wojskowe dla kobiet służących w AK.
Jedyna Cichociemna, kobieta–generał
Na własną prośbę powróciła do kraju jako Cichociemna. W nocy z 9 na 10 września 1943 roku została zrzucona na spadochronie na teren okupowanej Polski, jako jedyna kobieta w tej elitarnej formacji. – Byłam jedyną Cichociemną – mówiła Polskiemu Radiu w 1996 roku. – Na pewno znalazło by się dużo więcej chętnych, tylko nie było miejsc w samolocie. To były przecież samoloty brytyjskie. Szybko zrobiłam ten kurs spadochroniarzy – wspominała. Leciała do Polski z swoma innymi cichociemnymi żołnierzami.
Po powrocie służyła w Szefostwie Wojskowej Służby Kobiet Komendy Głównej AK i brała udział w Powstaniu Warszawskim. Po jego upadku nadal działała w służbie Państwa Podziemnego. Z Krakowa kierowała szlakami zachodnimi, prowadzącymi do bazy szwajcarskiej.
Po wojnie zaangażowała się w konspirację antykomunistyczną w ramach WiN, za co w 1951 roku została aresztowana i skazana 10 lat na więzienia. Zwolniono ją w 1955 roku. Po wyjściu na wolność wróciła do pracy naukowej, uzyskując doktorat i habilitację oraz wykładając na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Równocześnie konsekwentnie dokumentowała dzieje Armii Krajowej i losy kobiet-żołnierzy, zakładając Fundację Archiwum Pomorskie AK.
W 2006 roku została mianowana generałem Wojska Polskiego – jako druga kobieta w historii i pierwsza wywodząca się z Armii Krajowej.
Kresy.pl / IPN
Posłuchaj rozmowy z Elżbietą Zawacką ps. „Zo”:
