78 lat temu, po podpisaniu odpowiedniego rozkazu przez szefa NKWD, Nikołaja Jeżowa, władze ZSRR przystąpiły do realizacji tzw. operacji polskiej, która miała na celu wyniszczenie osób narodowości polskiej będących obywatelami Związku Radzieckiego. Zamordowano wówczas ok. 111 tys. Polaków.
W wyniku Pokoju Ryskiego z 1921 roku w granicach ZSRR znalazło się ok. 1,2 mln Polaków, zamieszkujących głównie kresowe ziemie I Rzeczypospolitej – przede wszystkim sowieckie Ukrainę i Białoruś. Z czasem stosunek władz sowieckich względem nich stawał się coraz bardziej nieprzychylny. Na początku lat 30. nasiliła się ateizacja, czemu towarzyszyło zamykanie kościołów, prześladowania duchownych, a także aresztowania i wywózki na Sybir. Polacy stawiali masowy opór kolektywizacji i kołchozom. Tylko nieliczni wstąpili do partii komunistycznej, większość zdecydowanie opierała się komunistycznej indoktrynacji.
Do pierwszej fali represji wobec Polaków doszło w latach 1935-1937. W tym czasie rozpoczęły się deportacje z terytorium Ukrainy do Kazachstanu. Zlikwidowano również polskie okręgi autonomiczne, zamknięto polskie szkoły i inne instytucje. Podczas drugiej fali represji w latach 1937-39 zarządzono z kolei masowe deportacje Polaków z Białorusi.
11 sierpnia 1937 r. szef sowieckiej bezpieki Nikołaj Jeżow wydał rozkaz nr 00485 będący podstawą dla szeroko zakrojonej akcji aresztowań Polaków na terenie ZSRR. Rozkaz jednoznacznie określał kategorie ludzi, którzy mieli zostać aresztowani. Znaleźli się wśród nich pozostali przy życiu polscy jeńcy wojenni wojny polsko-bolszewickiej, polscy uchodźcy i imigranci do Związku Radzieckiego, członkowie polskich partii politycznych oraz „działacze antysowieccy” z polskojęzycznych obszarów ZSRR.
Aresztowanych podzielono na dwie kategorie, dla których przewidziano odpowiednie kary. Przedstawicieli pierwszej z nich, czyli „szpiegowskiej, dywersyjnej, szkodniczej i powstańczej kadry polskiego wywiadu”, czekała kara śmierci. Z kolei „mniej aktywni” mieli podlegać karze więzienia lub zesłaniu do łagrów. Represje dotknęły wszystkich Polaków, niezależnie od przynależności klasowo-społecznej, w tym działaczy komunistycznych, zwykłych obywateli, robotników, ale przede wszystkim chłopów. Akcji aresztowań dokonywano pod osłoną nocy. Skazani na śmierć byli rozstrzeliwani w obwodowych komendach NKWD. Najczęściej był to strzał w tył głowy. Zwłoki wywożono do okolicznych lasów, gdzie wrzucano je do głębokich dołów i zasypywano.
Ofiarą mordów byli głównie mężczyźni, szczególnie młodzi i w sile wieku. Ze względu na swoją aktywność stanowili w oczach Sowietów największe zagrożenie. Masowe egzekucje odbywały się w Bykowni pod Kijowemi, Kuropatach pod Mińskiem, Moskwie-Butowo, w Lewaszowie pod Petersburgiem, Smoleńsku, Charkowie, Winnicy i w innych miejscach.
Osoby deportowane masowo wywożono do Kazachstanu, na Syberię, a także w rejony Charkowa i Dniepropietrowska. Bardzo często po przewiezieniu na miejsce, w którym brakowało żywności, ofiary pozostawiano samym sobie. Represje dotykały również rodzin aresztowanych. Ich małżonki skazywano na zesłanie – najczęściej trafiały do Kazachstanu. Ich dzieci trafiały do domów dziecka. Majątek rodzinny konfiskowano w całości.
Pierwotnie rozkaz nr 00485 miał obowiązywać 3 miesiące, jednak kilkukrotnie go przedłużano. Formalnie, ostateczny koniec akcji nastąpił w listopadzie 1938 roku – po 14 miesiącach.
Od sierpnia 1937 r. do listopada 1938 r. w ramach „operacji polskiej” skazano ok. 140 tys. Polaków. Zamordowano ok. 111 tys. – ponad pięć razy więcej niż w Katyniu. Ponad 100 tys. ludzi zostało wywiezionych w głąb ZSRR, głównie do Kazachstanu i na Syberię.
„Operacja polska” była częścią większej akcji, tzw. kontyngentu narodowościowego Wielkiej Czystki. Był on wymierzony w mniejszości narodowe zamieszkujące Związek Radziecki. W jego ramach aresztowano półtora miliona osób. Ponad 700 tysięcy z nich zostało rozstrzelanych. Polacy stanowili wśród mniejszości grupą najliczniejszą. Odsetek polskich ofiar to kilkanaście procent zabitych.
W 2010 roku ponad 200 dokumentów z archiwów ukraińskiej Służby Bezpieczeństwa, dot. tzw. Wielkiego Terroru, czyli antypolskiej operacji prowadzonej przez sowieckie organy bezpieczeństwa w latach 1937-38 na terenie Ukrainy, zostało wydanych przez IPN.
Przeczytaj również: Holokaust Polaków w Rosji
