Archikatedra oliwska w Gdańsku, dawna świątynia klasztoru cystersów ufundowanego przez Sambora I. Fot. Fallaner, oprac. Ulamm / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Klasztor w Oliwie. Fundacja, która zmieniła dzieje Pomorza

2 July 2026/0 Komentarze/w Architektura, Historia, Kresopedia, Średniowiecze, Świątynie /Przez Eugeniusz Wiśniewski

2 lipca 1186 roku w Oliwie ustanowiono klasztor cystersów. Ufundował go książę pomorski Sambor I.

Newsletter Skomentuj Udostępnij Wyłącz reklamy

Z tej fundacji wyrósł jeden z najważniejszych ośrodków religijnych, gospodarczych i politycznych Pomorza Gdańskiego.

Mnisi przybyli z Kołbacza koło Szczecina i zostali osiedleni w dolinie u stóp morenowych wzgórz, niedaleko Gdańska. Sambor I uposażył klasztor w dobra ziemskie oraz dochody, w tym część wpływów z gdańskiego portu i karczem. Dla dynastii Sobiesławiców była to fundacja prestiżowa: wzmacniała chrystianizację regionu, porządkowała zaplecze gospodarcze władzy i wiązała Pomorze Gdańskie z siecią zachodnioeuropejskich klasztorów cysterskich.

Oliwa szybko stała się czymś więcej niż miejscem modlitwy. Cystersi zagospodarowywali okoliczne wsie, prowadzili gospodarkę rolną i młyny, a ich klasztor należał do najważniejszych właścicieli ziemskich w regionie. W murach opactwa powstawały też dokumenty należące do najstarszych źródeł pisanych Pomorza Gdańskiego.

Klasztor pełnił również funkcję nekropolii miejscowych władców. Do dziś w archikatedrze oliwskiej znajduje się grobowiec książąt pomorskich, przypominający o związkach opactwa z dynastią Sobiesławiców.

Dzieje opactwa były zarazem historią kolejnych zniszczeń i odbudów. Klasztor napadali Prusowie, Krzyżacy, husyci, wojska gdańskie i Szwedzi. Mimo tego Oliwa zachowała wysoką rangę. W 1660 roku właśnie w klasztorze cystersów podpisano pokój oliwski, kończący wyniszczający konflikt Rzeczypospolitej ze Szwecją, znany jako potop szwedzki.

Jesteśmy najbardziej rzetelnymi mediami w Polsce

W XIX wieku, po przejęciu Pomorza przez państwo pruskie, przyszła kasata opactwa. W 1831 roku klasztor zlikwidowano, a kościół poklasztorny stał się świątynią parafialną. W 1925 roku został katedrą diecezji gdańskiej, a od 1992 roku jest archikatedrą.

Najważniejszym zachowanym zabytkiem dawnego opactwa jest archikatedra oliwska pw. Trójcy Świętej, Najświętszej Maryi Panny i św. Bernarda. Gotycka bazylika, rozbudowywana od średniowiecza, zachowała cysterski układ przestrzenny i należy do najcenniejszych świątyń Pomorza. W jej wnętrzu znajdują się barokowy ołtarz główny, ołtarze boczne, rokokowa kazalnica, stalle, portrety dobroczyńców klasztoru oraz grobowiec książąt pomorskich.

Najsłynniejszym zabytkiem archikatedry są wielkie organy oliwskie, zbudowane w XVIII wieku z fundacji opata Jacka Rybińskiego przez Johanna Wilhelma Wulffa. Do dziś zachowały się także zabudowania klasztorne z krużgankami, wirydarzem i Salą Pokoju Oliwskiego, przypominającą o jednym z najważniejszych traktatów w dziejach dawnej Rzeczypospolitej.

Czytaj też: Nawrócił „wielkie mnóstwo ludzi”. 27 marca 997 święty Wojciech ochrzcił Gdańsk

Kresy.pl / Gedanopedia

Dodaj komentarz

Most Jagiełły zaskoczył Krzyżaków. 30 czerwca 1410 roku król zbudował dla swoich wojsk most pontonowy przez Wisłę

Żydzi nazywali je „dniami petlurowców”. Tak zaczęły się pogromy lwowskie

Matka Boża Kodeńska. Obraz, który wrócił z wygnania i stał się znakiem jedności

Polska i Litwa zlały się w „jedno nierozdzielne i nieróżne ciało”. 1 lipca 1569 zawarto unię lubelską

Masakra w Majdanie Starym. Niemcy i ukraińscy esesmani zamordowali 75 Polaków

Polska księżna pojechała do Paryża, aby się bawić. Rewolucjoniści posłali ją na gilotynę

To jeden z najważniejszych symboli dawnej Rzeczypospolitej. 2 lipca 1927 roku uroczyście koronowano obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej

Antoni Szacki „Bohun”. Dowódca NSZ, którego komuniści chcieli postawić przed sądem

30 czerwca naznaczył los „Grota”. Tego dnia został dowódcą ZWZ, a trzy lata później wpadł w ręce gestapo

Testament Polski Walczącej. Ostatnie przesłanie Polskiego Państwa Podziemnego

Antoni Szacki „Bohun”. Dowódca NSZ, którego komuniści chcieli postawić przed sądem

2 lipca 1992 roku w Costa Mesa w Kalifornii zmarł Antoni Szacki, „Bohun”, „Dąbrowski”, oficer Wojska Polskiego, pułkownik Narodowych Sił Zbrojnych i dowódca Brygady Świętokrzyskiej NSZ.

Urodził się 1 marca 1902 roku w Wilnie. Pochodził z rodziny inteligenckiej o patriotycznych tradycjach. Po udziale ojca w wydarzeniach 1905 roku rodzina została zesłana do Tomska na Syberii, a po jego śmierci przeniosła się do Charkowa. Tam Szacki przeżył rewolucję bolszewicką i wojnę domową. W 1919 roku wrócił do odradzającej się Polski i jako ochotnik wstąpił do wojska.

W czasie wojny polsko-bolszewickiej służył w zapasowym szwadronie 1. Pułku Ułanów Krechowieckich. W sierpniu 1920 roku został ranny i dostał się do niewoli bolszewickiej. Do kraju wrócił dopiero po traktacie ryskim. Następnie studiował na Politechnice Warszawskiej, ale ostatecznie wybrał karierę wojskową. Ukończył szkołę oficerską, a w czasie przewrotu majowego walczył po stronie wojsk rządowych i został ranny.

Czytaj dalej

Most Jagiełły zaskoczył Krzyżaków. 30 czerwca 1410 roku król zbudował dla swoich wojsk most pontonowy przez Wisłę

30 czerwca 1410 roku pod Czerwińskiem zmontowano z przygotowanych wcześniej elementów most łyżwowy przez Wisłę. Umożliwił on szybką koncentrację wojsk polsko-litewskich i rozpoczęcie marszu na Malbork.

Był to jeden z najwcześniejszych i najlepiej udokumentowanych przykładów polskiej inżynierii wojskowej, uznawany za pierwszy polski historyczny most wojskowy. Okazał się nie tylko majstersztykiem inżynierii, lecz także świetną zagrywką psychologiczną.

Tajna broń wielkiej wojny

Wojna z Zakonem Krzyżackim rozpoczęła się w sierpniu 1409 roku i po krótkiej kampanii zakończyła rozejmem do 24 czerwca 1410 roku. Obie strony szykowały się jednak do nieuniknionej kontynuacji konfliktu po tej dacie. Już w grudniu 1409 roku król Władysław Jagiełło spotkał się w Brześciu Litewskim z wielkim księciem Witoldem i podkanclerzym Mikołajem Trąbą. Tam narodził się nowatorski plan kampanii: zamiast kolejnego sporu granicznego – frontalne uderzenie na serce państwa zakonnego, Malbork.

Czytaj dalej

Polska i Litwa zlały się w „jedno nierozdzielne i nieróżne ciało”. 1 lipca 1569 zawarto unię lubelską

Unia lubelska, zawarta 1 lipca 1569 roku, była jednym z najważniejszych wydarzeń politycznych w dziejach Europy Środkowo-Wschodniej.

W Lublinie przedstawiciele Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego zawarli porozumienie, które stworzyło Rzeczpospolitą Obojga Narodów – wyjątkowy związek dwóch państw i dwóch narodów politycznych.

Był to projekt ambitny jak na epokę wojen dynastycznych i rosnącej pozycji monarchii absolutnych. Zakładał istnienie wspólnej Rzeczypospolitej przy zachowaniu części odrębnych instytucji Wielkiego Księstwa Litewskiego. Choć jego realizacja napotykała trudności, konsekwencje Unii sięgały daleko poza XVI wiek.

Czytaj dalej

30 czerwca naznaczył los „Grota”. Tego dnia został dowódcą ZWZ, a trzy lata później wpadł w ręce gestapo

30 czerwca 1940 roku Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski mianował gen. Stefana Roweckiego „Grota” Komendantem Głównym Związku Walki Zbrojnej. Była to jedna z najważniejszych decyzji organizacyjnych w dziejach polskiej konspiracji wojskowej pod okupacją niemiecką i sowiecką.

Dokładnie trzy lata później, 30 czerwca 1943 roku, w Warszawie „Grot” został aresztowany przez gestapo.

Przez trzy lata Rowecki budował siły zbrojne w okupowanym kraju. Po przekształceniu ZWZ w Armię Krajową 14 lutego 1942 roku stanął na czele największej podziemnej armii w okupowanej Europie. Z jego inicjatywy prowadzono akcję scaleniową, rozbudowywano struktury wojskowe, wywiad, kontrwywiad, łączność, dywersję i przygotowania do powstania powszechnego przeciw Niemcom.

Czytaj dalej

To jeden z najważniejszych symboli dawnej Rzeczypospolitej. 2 lipca 1927 roku uroczyście koronowano obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej

2 lipca 1927 roku na Placu Katedralnym w Wilnie odbyła się uroczysta koronacja obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej, jednego z najważniejszych symboli religijnych i narodowych dawnej Rzeczypospolitej.

Obraz powstał ok. 1620–1630 roku i przedstawia Maryję bez Dzieciątka, z dłońmi skrzyżowanymi pod sercem. Choć autor dzieła nie jest znany, wiadomo, że jego kompozycja wywodzi się z niderlandzkich rycin. Z czasem wzbogacono ją o barokową sukienkę, doszedł też srebrny półksiężyc. Wizerunek w Ostrej Bramie ma też dwie korony. Jedna – jak mówiono – była dla Maryi, druga dla Dzieciątka, które miało się narodzić. Poeta Władysław Syrokomla tłumaczył to jednak inaczej: Maryja była zarówno Królową Polski, jak i Wielką Księżną Litewską.

Kult Ostrobramskiej Matki Miłosierdzia rozwijał się od drugiej połowy XVII wieku. W 1671 roku karmelici wznieśli przy bramie drewnianą kaplicę dla wizerunku, a jego cześć początkowo miała przede wszystkim charakter lokalny. Choć kult stopniowo narastał, aż do połowy XIX wieku pozostawał zakorzeniony głównie w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego, gdzie szczególnie silnie jednoczył wiernych zarówno obrządku łacińskiego, jak i wschodniego.

Czytaj dalej

Polska księżna pojechała do Paryża, aby się bawić. Rewolucjoniści posłali ją na gilotynę

30 czerwca 1794 roku w Paryżu została zgilotynowana Rozalia z Chodkiewiczów Lubomirska, polska arystokratka oskarżona przez francuski Trybunał Rewolucyjny o działalność kontrrewolucyjną. Uchodzi za jedyną Polkę zgilotynowaną podczas Rewolucji Francuskiej.

Była córką hrabiego Jana Mikołaja Chodkiewicza i Marii Ludwiki z Rzewuskich. Urodziła się 16 września 1768 roku w Czarnobylu. W 1785 roku poślubiła księcia Aleksandra Lubomirskiego, kasztelana kijowskiego. Należała do jednego z najznaczniejszych rodów dawnej Rzeczypospolitej, a w późniejszej tradycji zapamiętano ją jako „Różyczkę z Czarnobyla”.

Lubomirska nie była jedyną osobą polskiego pochodzenia straconą w rewolucyjnej Francji, ponieważ w maju 1793 roku zgilotynowano także Józefa Miączyńskiego, konfederata barskiego i generała w służbie francuskiej. W przypadku Rozalii chodzi jednak o jedyną kobietę z Polski, która została postawiona przed Trybunałem Rewolucyjnym i ścięta na gilotynie.

Czytaj dalej

Zobacz także

Tajna broń wielkiej wojny

Wspieraj Kresy i czytaj bez reklam.1 zł = 1 dzień dostępu.

Wspieraj Kresy i czytaj bez reklam.
1 zł = 1 dzień dostępu.