Konstytucja wcześniejsza niż 3 maja i uwłaszczenie chłopów. Rzeczpospolita Pawłowska jako oświeceniowy eksperyment

4 kwietnia 1791 roku Sejm Wielki formalnie zatwierdził Rzeczpospolitą Pawłowską oraz jej konstytucję. Wydarzenie to, poprzedzające uchwalenie Konstytucji 3 maja, stanowi jeden z najbardziej wyrazistych przykładów praktycznej realizacji idei oświecenia na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej.

Twórcą tego eksperymentu był ksiądz Paweł Ksawery Brzostowski, który w 1767 roku nabył dobra mereckie w okolicach Wilna i nazwał je Pawłowem. W 1769 roku przeprowadził reformy o charakterze zasadniczym: nadał chłopom wolność osobistą, rozdzielił między nich ziemię oraz zastąpił pańszczyznę czynszem. Na tej podstawie powstała niewielka wspólnota o cechach quasi-państwowych, funkcjonująca według odmiennych zasad niż dominujący system feudalny.

Ustrój Pawłowa opierał się na konstytucji nadanej w 1769 roku, później zaakceptowanej przez mieszkańców. Określała ona prawa i obowiązki ludności oraz zasady organizacji życia społecznego i gospodarczego. W 1771 roku Brzostowski ogłosił drukiem szczegółowe normy funkcjonowania wspólnoty w formie ustaw regulujących codzienne życie jej mieszkańców („Ustawy stosujące się do dobrego porządku i powinności osiadłych ludzi w dobrach Pawłowa czyli Mereczu”). Całość tworzyła spójny system zarządzania, oparty na elementach samorządności.

Rzeczpospolita Pawłowska posiadała własne instytucje, w tym sejm, skarb, wojsko, szkołę oraz opiekę medyczną. Dysponowała także symboliką państwową, taką jak herb i flaga. Na jej czele stał dożywotni prezydent – Brzostowski. Eksperyment ten wzbudzał zainteresowanie współczesnych elit politycznych i intelektualnych. Odwiedził go również król Stanisław August, który uhonorował twórcę Pawłowa Orderem Orła Białego.

Znaczenie tego przedsięwzięcia wykraczało poza lokalny wymiar. Była to próba rozwiązania kwestii chłopskiej poprzez ograniczenie zależności feudalnych i wprowadzenie systemu opartego na czynszu oraz odpowiedzialności ekonomicznej. W realiach XVIII wieku stanowiło to rozwiązanie wyjątkowe i rzadko spotykane.

Kres istnienia Rzeczypospolitej Pawłowskiej nastąpił latem 1794 roku, w czasie powstania kościuszkowskiego. Pod nieobecność Brzostowskiego mieszkańcy podjęli walkę z oddziałami rosyjskimi. Po jej zakończeniu doszło do pacyfikacji, zniszczenia osady oraz rozproszenia ludności. Wkrótce potem Brzostowski opuścił kraj, udając się na emigrację.

Mimo stosunkowo krótkiego okresu istnienia Rzeczpospolita Pawłowska pozostaje jednym z najbardziej interesujących przykładów reform społecznych epoki stanisławowskiej. Jej formalne zatwierdzenie 4 kwietnia 1791 roku było wyrazem uznania tego eksperymentu przez państwo i potwierdzeniem jego wyjątkowego charakteru na tle ówczesnej Europy Środkowo-Wschodniej.

Czytaj też: Tak było: Konstytucja USA jest inspirowana polskim katechizmem

Kresy.pl / Polonika