Nowa Huta. Socjalistyczne miasto idealne miało pod sobą sieć schronów
23 czerwca 1949 roku na terenie dawnej wsi Mogiła pod Krakowem rozpoczęto budowę pierwszego budynku mieszkalnego Nowej Huty.
Był to początek jednego z największych projektów urbanistycznych i społecznych Polski Ludowej – miasta wznoszonego od podstaw jako zaplecze wielkiego kombinatu metalurgicznego i wzorcowy ośrodek robotniczy.
Nowa Huta miała być czymś więcej niż zwykłym osiedlem przyfabrycznym. W zamyśle komunistycznych władz była odpowiedzią na tradycyjny, inteligencki i mieszczański Kraków. Na polach dawnych podkrakowskich wsi – Mogiły, Pleszowa i Krzesławic – planowano stworzyć nowe miasto, z nową strukturą społeczną, nową architekturą i nowym stylem życia, podporządkowanym pracy w przemyśle ciężkim.
Pierwsze bloki były jeszcze skromne. Projekt Franciszka Adamskiego zakładał niskie, dwupiętrowe budynki z czterospadowymi dachami. Nie miały one jeszcze monumentalnego charakteru późniejszego centrum Nowej Huty. Pierwszy budynek mieszkalny oddano do użytku w grudniu 1949 roku na obecnym osiedlu Wandy, dawniej oznaczanym jako A-1.
Wkrótce jednak projekt nabrał znacznie większej skali. Za całościową koncepcję urbanistyczną odpowiadał zespół kierowany przez Tadeusza Ptaszyckiego. Nowa Huta została zaplanowana jako miasto o czytelnym, geometrycznym układzie. Jej centrum wyznaczał Plac Centralny, obecnie imienia Ronalda Reagana, od którego promieniście odchodziły główne arterie. Ulice przecinały się pod kątem prostym, tworząc kwartały zabudowy z wewnętrznymi podwórzami i zielenią.
Plac Centralny miał pełnić funkcję nowohuckiego rynku, ale nie był rynkiem w dawnym, organicznie ukształtowanym sensie. Był zaprojektowaną odgórnie przestrzenią reprezentacyjną – miejscem codziennego ruchu, ale także manifestacji, pochodów, przeznaczonym do prezentacji państwowej symboliki. W jego otoczeniu powstały najbardziej charakterystyczne zespoły zabudowy: Centrum A, B, C i D.
Architektura tej części Nowej Huty odwoływała się do socrealizmu, ale wykorzystywała historyczne formy. W monumentalnych blokach widać inspiracje renesansem i barokiem: podcienia, arkady, łukowe bramy, gzymsy, symetryczne elewacje i dekoracyjne detale. Budynki mieszkalne miały sprawiać wrażenie solidnych, trwałych i reprezentacyjnych. Władza komunistyczna chciała w ten sposób pokazać, że buduje nie tylko fabrykę i mieszkania, ale całe nowe miasto, będące wizytówką ustroju.
Charakterystyczne były także zwarte kwartały zabudowy. Osiedla projektowano jako jednostki sąsiedzkie – z własnymi sklepami, szkołami, przedszkolami, zielenią i przestrzeniami wspólnymi. Z jednej strony miało to ułatwiać codzienne życie mieszkańców, z drugiej tworzyło uporządkowany układ, podlegający łatwiejszej kontroli.
Bloki skupione wokół wewnętrznych podwórzy przypominały zamknięte „gniazda” mieszkalne, które w realiach zimnej wojny mogły przeistoczyć się w przestrzenie obrony cywilnej.
Nowa Huta nie była twierdzą w dawnym sensie. Miasto zbudowane przy strategicznym kombinacie metalurgicznym musiało jednak uwzględniać zagrożenie konfliktem zbrojnym, nalotami i koniecznością ochrony ludności. Dlatego pod częścią budynków zaprojektowano schrony przeciwlotnicze.
Schrony zaczęto budować w Nowej Hucie od początku lat 50. Pierwsze z nich powstały w 1953 roku. Lokowano je pod blokami mieszkalnymi, szkołami, przedszkolami, budynkami użyteczności publicznej oraz obiektami kombinatu. W późniejszych latach, gdy zrezygnowano z budowy schronów w nowych blokach mieszkalnych, nadal rezerwowano w nich miejsca pod tymczasowe szczeliny przeciwlotnicze. Według planów z 1963 roku na terenie starszych osiedli wytypowano lokalizacje dla około 400 takich szczelin, z których każda miała pomieścić 50 osób.
Imponująca była podziemna infrastruktura dzielnicy. Pod ulicami i budynkami Nowej Huty zachowała się sieć schronów z czasów zimnej wojny. Ich liczba bywa szacowana różnie – od około 200 do ponad 250 obiektów ochronnych. Część z nich przetrwała w stanie pozwalającym na zwiedzanie i dziś przypomina, że projekt Nowej Huty był związany nie tylko z propagandą pracy i przemysłu, lecz także z lękami epoki atomowej.
Nowa Huta, choć początkowo planowano ją jako odrębne miasto, w 1951 roku została włączona do Krakowa. Z czasem stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli PRL. Najstarszy układ urbanistyczny dzielnicy przetrwał zmianę epoki. W 2004 roku wpisano go do rejestru zabytków jako reprezentatywny przykład socrealizmu w Polsce.
Czytaj też:
Polski atom miał kobiece imiona. Historia zapomnianego programu jądrowego PRL
Kresy.pl
