Układ z Radnot – najwcześniejszy projekt rozbioru Rzeczypospolitej
Traktat w Radnot, podpisany 6 grudnia 1656 roku między Szwecją, Brandenburgią, Siedmiogrodem, Kozaczyzną Bohdana Chmielnickiego oraz Bogusławem Radziwiłłem, stanowił próbę dokonania pełnego rozbioru Rzeczypospolitej w czasie trwającej wojny ze Szwecją.
Po szybkim zajęciu znacznej części terytorium państwa Karol X Gustaw uznał, że samodzielne opanowanie całej Rzeczypospolitej jest niewykonalne, dlatego dążył do stworzenia szerokiej koalicji, gotów odstąpić znaczące obszary podbijanego kraju.
Strony traktatu ustaliły szczegółowy podział ziem: Szwedzi mieli otrzymać Inflanty, Kurlandię, Prusy Królewskie, Kujawy, północne Mazowsze i Żmudź; dla Chmielnickiego przewidywano powstanie niepodległej Ukrainy; Bogusław Radziwiłł miał objąć we władanie województwo nowogródzkie; natomiast książę Jerzy II Rakoczy z Siedmiogrodu miał zostać królem nowego „królestwa polskiego”, obejmującego pozostałą część kraju.
Podpisanie układu stworzyło szeroki sojusz antypolski, który znacząco pogorszył sytuację militarną i polityczną Rzeczypospolitej. Jego efekt jednak okazał się odwrotny od zamierzonego: wkroczenie Rakoczego i groźba pełnej likwidacji państwa polsko-litewskiego skłoniły cesarzy Ferdynanda III Habsburga i Leopolda do udzielenia wsparcia Janowi Kazimierzowi. Wspólne działania wojsk koronnych i cesarskich doprowadziły do zahamowania ofensywy szwedzko-siedmiogrodzkiej i ostatecznego rozbicia armii Rakoczego. Z tego powodu postanowienia traktatu nie zostały nigdy zrealizowane.
W historiografii polskiej układ z Radnot bywa określany jako pierwszy, choć niedoszły, rozbiór Polski. Choć tradycyjna nazwa „pierwszy rozbiór” odnosi się do wydarzeń z 1772 roku, to właśnie plan z 1656 roku był pierwszą próbą całkowitego, formalnego podziału terytorium Rzeczypospolitej między obce państwa i jej własnych zdrajców.
Kresy.pl / MuzHP
Czytaj też: Szwecja nigdy nie oddała zrabowanych skarbów
