Matrony zabierały tam swoich Florianów Dulskich. Kabaret Zielony Balonik
7 października 1905 roku w Krakowie odbyła się premiera kabaretu Zielony Balonik, który uznawany jest za pierwszy polski kabaret literacki.
Powstał z inicjatywy środowiska krakowskiej bohemy – literatów i malarzy skupionych wokół Cukierni Lwowskiej Jana Apolinarego Michalika, znanej później jako Jama Michalikowa. To właśnie tam, przy okrągłym stoliku, narodził się pomysł stworzenia miejsca, w którym można by było łączyć sztukę z satyrą, literaturę z muzyką, a ironię z inteligenckim humorem.
Czytaj też tekst Jacka Kowalskiego: Czystość ataropolska nasza
Wśród twórców kabaretu znaleźli się m.in. Jan August Kisielewski, Adolf Nowaczyński, Tadeusz Boy-Żeleński, Leon Schiller, Karol Frycz, Kazimierz Sichulski, Witold Wojtkiewicz i Teofil Trzciński. Było to grono ludzi, którzy pragnęli przełamać mieszczańską obyczajowość i nadać krakowskiej kulturze nowy, bardziej swobodny ton. Inspiracją dla nich był paryski Le Chat Noir, pierwszy nowoczesny kabaret artystyczny, działający od 1881 roku.
Zielony Balonik miał charakter elitarny – na występy w Jamie Michalikowej można było wejść tylko z imiennym zaproszeniem, opatrzonym karykaturą lub rysunkiem autorstwa Karola Frycza. Bywalcami kabaretu byli artyści, pisarze, lekarze, aktorzy, a także ludzie nauki i polityki. Spotkania odbywały się zazwyczaj w soboty po premierach teatralnych i szybko stały się jednym z najważniejszych wydarzeń artystycznych Krakowa.
Na wieczorach kabaretowych prezentowano piosenki, skecze i szopki satyryczne, komentujące aktualne wydarzenia społeczne i polityczne. Zielony Balonik słynął z ostrych żartów i aluzji do krakowskich elit, co niejednokrotnie wywoływało skandale. Złośliwe parodie dotykały znanych postaci – profesorów, urzędników, duchownych, a nawet arystokracji. Jednym z częstych bohaterów satyry był profesor Stanisław Tarnowski, konserwatywny literat i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, nazywany przez Boya „papieżem Krakowa” (które to miasto było z kolei „małym Rzymem”).
Figury polskiego społeczeństwa: Futbolista, Emancypantka i Filister
Oburzenie mieszczaństwa przybierało czasem groteskowe formy. W audycji Polskiego Radia Magdalena Samozwaniec wspominała: „Matrony załamywały rączki nad tym strasznym skandalem, ale cichaczem marzyły, aby tam pójść ze swoimi mężami typu Florian Dulski”. Zielony Balonik, choć formalnie był przedsięwzięciem prywatnym, budził więc ogromne emocje – od zachwytu po potępienie.
Najbardziej znaną formą artystyczną kabaretu stała się szopka Zielonego Balonika, w której tradycyjne postacie bożonarodzeniowe zastąpiono współczesnymi typami społecznymi: Futbolistą, Emancypantką czy Filistrem. W ten sposób twórcy łączyli ludową konwencję z nowoczesną satyrą. Ich występy były improwizowane, pełne dowcipu, ale też intelektualnej refleksji nad kondycją społeczeństwa.
Choć kabaret działał tylko do 1912 roku, jego znaczenie dla kultury polskiej było ogromne. Stał się wzorem dla późniejszych kabaretów literackich – od warszawskiego Momusa po międzywojenne Qui Pro Quo. Jak pisał Boy-Żeleński, w małej salce Jamy Michalikowej panowało „misterium duchowej wolności, zbawcze odprężenie dziesiątków lat zakrzepłej żałoby i frazesu”.
Zielony Balonik był więc czymś więcej niż kabaretem – był manifestem pokolenia artystów, które przeciwstawiło się hipokryzji i konwenansom, otwierając polską kulturę na nowoczesność.
Kresy.pl / Polskie Radio
Czytaj też: Wielkie nieporozumienie
