Kapitulacja pod Ujściem obnażyła przestarzałość polskiego systemu obronnego

24 lipca 1655 roku pod Ujściem nad Notecią stanęły naprzeciw siebie armia szwedzka pod wodzą Arvida Wittenberga oraz pospolite ruszenie województw wielkopolskich, dowodzone przez wojewodów Krzysztofa Opalińskiego i Andrzeja Karola Grudzińskiego.

Szwedzi wkroczyli do Rzeczypospolitej z dwóch kierunków – od strony Inflant oraz Pomorza Zachodniego. Wittenberg poprowadził swoją 19-tysięczną armię – wspieraną przez ponad 50 dział – przez Pomorze ku strategicznej przeprawie na Noteci. Tam napotkał opór polskich sił, złożonych z około 13 tys. pospolitego ruszenia i tysiąca piechoty łanowej.

Choć siły polskie były liczebnie słabsze, a ich uzbrojenie znacznie odbiegało od nowoczesnych szwedzkich standardów, teren w okolicach Ujścia – podmokły, położony w widłach rzek – sprzyjał obronie. Mostów na Gwdzie i Noteci bronił trudno dostępny szaniec na kępie. Sytuacja zatem nie była beznadziejna.

Mimo to przewaga organizacyjna i techniczna wojsk Karola Gustawa szybko dała o sobie znać. Szwedzi ustawili artylerię naprzeciwko polskich szańców i rozpoczęli intensywny ostrzał. Zmuszeni do wycofania się z umocnień, Polacy znaleźli się w trudnym położeniu, szczególnie po tym, jak Szwedzi sforsowali rzekę i obeszli polskie pozycje.

Dowodzący polskim zgrupowaniem wojewodowie Krzysztof Opaliński i Andrzej Karol Grudziński poprosili o rokowania kapitulacyjne. Szwedzi, działając z pozycji siły, wystosowali ultimatum: cztery godziny na decyzję o przejściu pod protekcję Karola X Gustawa. Negocjatorem ze strony Szwedów był polski banita Hieronim Radziejowski – magnat skłócony z królem Janem Kazimierzem, który po osobistej klęsce przeszedł na stronę wroga i stał się jednym z głównych informatorów szwedzkiego dworu.

25 lipca podpisano akt kapitulacji. Przekazywał on Karolowi Gustawowi pełnię władzy nad województwami poznańskim i kaliskim, wraz z kontrolą nad dobrami państwowymi i kościelnymi oraz miastami. Szwedzi uzyskali prawo do werbowania piechoty na tych terenach. Szlachcie zagwarantowano zachowanie dotychczasowych swobód, a urzędy miały być nadal obsadzane wyłącznie przez Polaków.

Decyzja wojewodów o kapitulacji została wprawdzie oprotestowana przez część szlachty oraz piechoty łanowej, jednak nie zmieniło to biegu wydarzeń. Moralny i polityczny cios był druzgocący.

Kapitulacja pod Ujściem obnażyła przestarzałość polskiego systemu obronnego. – „Wydarzenia pod Ujściem były nie tylko starciem dwóch armii, były starciem dwóch odmiennych modeli prowadzenia wojen” – mówił w Polskim Radiu prof. Władysław Czapliński. – „Wojsko szwedzkie ukończyło przed siedmiu laty wojnę trzydziestoletnią w Niemczech. Składało się w dużej mierze z żołnierzy zapoznanych z nowoczesną sztuką wojenną, doświadczonych i znakomicie uzbrojonych”. Tymczasem pospolite ruszenie byłą archaiczną formą armii, wywodzącą się jeszcze ze średniowiecza. Okazało się całkowicie nieprzygotowane na starcie z zawodowym, nowoczesnym wojskiem.

Skutki kapitulacji były katastrofalne. Szybko zajęta przez Szwedów Wielkopolska umożliwiła połączenie wojsk Wittenberga z nadchodzącą drugą armią szwedzką. Król Jan Kazimierz, nie mając oparcia w północno-zachodnich województwach, musiał porzucić plany ofensywne i wycofać się, co otworzyło przed Szwedami drogę do serca Korony.

Choć pod Ujściem nie doszło do wielkiej bitwy, była to kluczowa data w kalendarzu polityczno-wojskowym XVII-wiecznej Polski. Pokazała, jak głęboki był rozdźwięk między tradycyjnym modelem armii Rzeczypospolitej a nowoczesną europejską sztuką wojenną. Symbolicznie otworzyła też najtragiczniejszy rozdział w historii państwa polsko-litewskiego – okres szwedzkiego potopu.

Kresy.pl / Polskie Radio

Czytaj też: Szwecja nigdy nie oddała zrabowanych skarbów