Janusz Radziwiłł. Zdrajca? A może ambicjoner, który grał tylko na swoją rodzinę?
Janusz Radziwiłł (1612–1655) pozostaje jedną z najbardziej kontrowersyjnych postaci w historii Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Dla jednych zdrajca, który zerwał unię z Polską, dla innych – wyrachowany polityk, próbujący ratować Litwę przed zagładą. Choć jego postać znana jest dziś głównie z kart „Potopu” Henryka Sienkiewicza, warto spojrzeć na życie magnata przez pryzmat faktów, nie tylko literackiej kreacji.
Radziwiłł urodził się 12 grudnia 1612 roku w Popieli, jako syn Krzysztofa Radziwiłła i Anny z Kiszków. Wywodził się z birżańskiej linii jednego z najpotężniejszych rodów magnackich Wielkiego Księstwa Litewskiego. Kalwinista z przekonania, od najmłodszych lat otrzymywał staranne wykształcenie – najpierw w gimnazjum w Słucku, potem w Warszawie, Berlinie, Lipsku, Altdorfie i wreszcie w Lejdzie. Podróżował po Europie, poznał ważnych książąt Rzeszy, posłował do Anglii i Niderlandów.
Już za panowania Władysława IV Radziwiłł rozpoczął swoją karierę publiczną – został podkomorzym litewskim i posłem na sejm. Po śmierci ojca w 1640 roku objął kierownictwo nad birżańską linią Radziwiłłów, nie ukrywając ambicji politycznych.
W latach 1649–1651 brał udział w tłumieniu powstania Chmielnickiego, odnosząc zwycięstwa pod Łojowem i Kijowem. W 1653 roku uzyskał prestiżowe stanowisko wojewody wileńskiego, a rok później – hetmana wielkiego litewskiego. Jan Kazimierz był świadomy nielojalnej postawy Radziwiłła, ale równocześnie nie mógł zignorować jego talentów wojskowych. Powierzając mu w 1654 roku buławę wielką litewską, hetmanem polnym mianował lojalnego wobec tronu Wincentego Gosiewskiego, którego głównym zadaniem miało być kontrolowanie Radziwiłła. Decyzja ta okazała się jednak zgubna – w obliczu inwazji Moskwy obaj hetmani nie potrafili ani nie chcieli współpracować.
Militarne sukcesy Radziwiłła okazały się przy tym nietrwałe – w 1654 roku poniósł klęskę pod Szepielewiczami, a Smoleńsk padł, co otworzyło Moskwie drogę w głąb Litwy.
Układ w Kiejdanach – zdrada czy ratunek?
Najbardziej kontrowersyjny moment jego życia przypadł na okres potopu szwedzkiego. Z nazwiskiem Radziwiłła wszyscy kojarzą przecież układ w Kiejdanach, zawarty 20 października 1655 roku z Karolem X Gustawem. Litwa, podobnie jak wcześniej Wielkopolska, przeszła wówczas pod protektorat Szwecji, zrywając tym samym unię z Koroną.
Dlaczego Radziwiłł zdecydował się na ten krok? Według historyków takich jak prof. Henryk Wisner, jego działania były podyktowane realną groźbą całkowitego upadku Litwy pod naporem Moskwy. Tuż przed podpisaniem układu car ogłosił się Wielkim Księciem Litewskim. Wojska rosyjskie liczyły ok. 70 tys. żołnierzy i stanowiły znacznie poważniejsze zagrożenie niż 30-tysięczna armia szwedzka. Radziwiłł widział więc w protekcji szwedzkiej szansę na ocalenie litewskiej państwowości – pod warunkiem, że to on i jego ród będą sprawować realną władzę.
Manewr przyniósł skutek: Rosjanie faktycznie zaprzestali marszu na zachód. Układ kiejdański spotkał się jednak z ostrym sprzeciwem części litewskiej szlachty i magnaterii, zwłaszcza Sapiehów. Powstała konfederacja wojskowa w Wierzbołowie w obronie Jana Kazimierza. Radziwiłł spróbował ją stłumić – była to jego ostatnia kampania wojskowa. Przegrał i po porażce musiał schronić się w Tykocinie. Tam, otoczony przez wojska konfederackie, zmarł w nocy z 30 na 31 grudnia 1655 roku. Przyczyny śmierci nie są do końca jasne – współcześni sugerowali otrucie.
Sugestywna wizja Sienkiewicza
Dzięki „Potopowi” Henryka Sienkiewicza Janusz Radziwiłł zapisał się w zbiorowej wyobraźni Polaków jako wcielenie wszelkich wad magnaterii XVII wieku. Portret Sienkiewicza był potężny – Radziwiłł to postać monumentalna, despotyczna, ale też charyzmatyczna. Mówił Kmicicowi: „Chcę ratować ojczyznę, i wszystkie drogi”, by zaraz potem wyznać: „Chcę korony!”
Profesor Tadeusz Cegielski tłumaczy, że ten czarny mit miał swoje funkcje – Sienkiewicz piętnował degenerację elit, wierząc jednocześnie w istnienie „zdrowych sił” wśród szlachty. Dla pisarza Radziwiłł był przeciwieństwem pozytywnych bohaterów, takich jak książę Jarema Wiśniowiecki.
Od XX wieku coraz częściej pojawiają się jednak głosy wskazujące na potrzebę rewizji oceny postawy Radziwiłła. Historycy zwracają uwagę, że jego działania nie były wyłącznie zdradą, ale próbą znalezienia wyjścia z sytuacji beznadziejnej. Podpisując układ ze Szwedami, rzeczywiście zatrzymał ofensywę moskiewską na Litwie.
Na Litwie Janusz Radziwiłł – znany jako Jonušas Radvila – traktowany jest jako bohater narodowy, który próbował uniezależnić Wielkie Księstwo od dominacji Korony. W Kiejdanach stoi jego pomnik z napisem upamiętniającym ten czyn jako wyraz patriotyzmu litewskiego.
Janusz Radziwiłł to postać tragiczna – z jednej strony zdolny dowódca i polityk, z drugiej człowiek owładnięty ambicją, przekonany o własnej wyjątkowości. Jego los ukazuje, jak złożona była rzeczywistość polityczna XVII wieku i jak cienka bywa granica między zdradą a próbą ratowania ojczyzny. Oceny jego postępowania do dziś pozostają niejednoznaczne, a sam Radziwiłł pozostaje symbolem dylematów politycznych i moralnych epoki upadku Rzeczypospolitej.
