Teodor Parnicki. Wizjoner i odnowiciel powieści historycznej

5 marca 1908 roku w Berlinie urodził się Teodor Parnicki – jeden z najbardziej oryginalnych polskich pisarzy XX wieku, wizjoner i odnowiciel powieści historycznej.

Jego biografia, naznaczona wędrówką przez kilka kontynentów i dramatycznymi wydarzeniami epoki, często bywa określana jako gotowy scenariusz filmu przygodowego.

Był synem inżyniera Bronisława Parnickiego i Augustyny z Piekarskich. W 1911 roku rodzina przeniosła się z Berlina do Moskwy, jednak wybuch I wojny światowej sprawił, że jako poddani niemieccy zostali zesłani do Ufy. W 1918 roku zmarła matka przyszłego pisarza, a wkrótce potem chłopiec trafił do Korpusu Kadetów w Omsku. W czasie rewolucyjnego chaosu przedostał się przez Władywostok do chińskiego Charbinu. Tam znalazł się pod opieką polskiej kolonii i rozpoczął naukę w polskim gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza. Właśnie wtedy zaczął uczyć się języka polskiego i postanowił zostać polskim pisarzem historycznym.

W 1928 roku przyjechał do Polski i rozpoczął naukę na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, gdzie studiował polonistykę, anglistykę i orientalistykę. W tym czasie rozpoczął także działalność publicystyczną i literacką. Za jego właściwy debiut uważa się rozprawę „Henryk Sienkiewicz a Aleksander Dumas (ojciec)”. Przełomem w karierze była powieść „Aecjusz ostatni Rzymianin” z 1937 roku, która zapoczątkowała wieloletni projekt odnowy powieści historycznej poprzez połączenie refleksji historiozoficznej z pogłębioną analizą psychologiczną bohaterów.

II wojna światowa przerwała rozwijającą się karierę pisarską. Po zajęciu Lwowa przez Armię Czerwoną Parnicki został aresztowany przez NKWD i wywieziony w głąb Związku Sowieckiego. Po układzie Sikorski–Majski pracował w polskiej ambasadzie w Kujbyszewie, a następnie wraz z ewakuowanymi Polakami opuścił ZSRR. Przez Bliski Wschód dotarł do Jerozolimy, gdzie napisał jedną z najważniejszych swoich powieści – „Srebrne orły”, poświęcone początkom państwa polskiego za panowania Bolesława Chrobrego.

Ostatnie lata wojny spędził w Meksyku jako przedstawiciel rządu polskiego na emigracji i pozostał tam również po zakończeniu działań zbrojnych. W odosobnieniu pracował nad kolejnymi powieściami, m.in. „Słowem i ciałem” oraz „Końcem «Zgody Narodów»”, rozwijając własną wizję powieści historycznej jako intelektualnej refleksji nad mechanizmami dziejów i zderzeniem różnych cywilizacji.

Od połowy lat pięćdziesiątych jego książki zaczęły ponownie ukazywać się w Polsce. W latach sześćdziesiątych rozwijał wielotomowy cykl „Nowa baśń”, łączący elementy historii, mitu i refleksji nad samym procesem tworzenia narracji. W 1967 roku powrócił na stałe do kraju. W 1983 roku Uniwersytet Jagielloński uhonorował go tytułem doktora honoris causa.

Teodor Parnicki zmarł 5 grudnia 1988 roku w Warszawie. Pozostawił po sobie ponad trzydzieści powieści historycznych, które znacząco poszerzyły formułę tego gatunku, łącząc erudycyjną wiedzę historyczną z filozoficzną refleksją nad naturą dziejów i miejscem jednostki w historii.

Czytaj też: Literatura okupacyjna na Kresach

Kresy.pl / Culture.pl / PAP