Sejm Wielki: czteroletnia walka o naprawę Rzeczypospolitej
6 października 1788 roku w Warszawie rozpoczął obrady Sejm Wielki, zwany także Czteroletnim.
Zwołany z inicjatywy rosyjskiego ambasadora Otta Stackelberga, miał pierwotnie wzmocnić rosyjskie wpływy i zapewnić Katarzynie II posiłki w wojnie z Turcją. Wkrótce jednak przerodził się w wielki ruch reformatorski, który odmienił losy państwa i doprowadził do uchwalenia Konstytucji 3 maja – pierwszej w Europie i drugiej na świecie.
W drugiej połowie XVIII wieku Rzeczpospolita była de facto protektoratem Rosji. Sytuacja zmieniła się, gdy w 1787 roku Rosja została zaatakowana przez Turcję, a rok później przez Szwecję. Zajęta na dwóch frontach Katarzyna II potrzebowała wsparcia sojuszników i wyraziła zgodę, by w Polsce zwołano sejm skonfederowany – pozbawiony liberum veto, mogący podejmować uchwały większością głosów. Król Stanisław August Poniatowski liczył, że przy tej okazji uda się przeprowadzić reformy ustrojowe.
Początkowo sejm miał poprzeć udział Rzeczypospolitej w wojnie po stronie Rosji. Wszystko zmienił list pruskiego monarchy, który zaoferował Polakom poparcie i gwarancję granic w zamian za zerwanie sojuszu z Petersburgiem. Większość posłów poparła ten zwrot. Wkrótce sejm zlikwidował Radę Nieustającą – narzędzie rosyjskiej kontroli – i zażądał wycofania obcych wojsk. Z czasem król przeszedł na stronę reformatorów.
W 1789 roku sejm rozpoczął gruntowne reformy. Jeszcze w 1789 roku zażądał opuszczenia kraju przez wojska rosyjskie, a rok później uchwalił zakaz przekazywania jakichkolwiek ziem Rzeczypospolitej innym państwom oraz zatwierdził sojusz z Prusami. W 1790 roku dokonano też nowych wyborów, a skład izby podwojono. Przyjęto ustawy o reorganizacji sejmików, o prawach miast (kwiecień 1791) i ostatecznie Ustawę Rządową – Konstytucję 3 maja 1791 roku.
Konstytucja wprowadzała trójpodział władzy, znosiła liberum veto i wolną elekcję, ustanawiała tron dziedziczny, a także przyjmowała chłopów „pod opiekę prawa i rządu krajowego”. Mieszczanom gwarantowała prawo nabywania ziemi i udział w sejmie przez plenipotentów. Władza wykonawcza spoczywała w rękach króla i Straży Praw, a ustawodawcza w dwuizbowym parlamencie. Ustrój przybrał formę monarchii konstytucyjnej.
Czytaj też: Stanisław Cat-Mackiewicz: Pojednanie z królem
Choć Konstytucję uchwalono w atmosferze pośpiechu i bez pełnej procedury, była to próba stworzenia nowoczesnego, sprawnego państwa. Próba ta została jednak zniweczona już w 1792 roku przez konfederację targowicką i interwencję Rosji.
Sejm Wielki zakończył obrady w maju 1792 roku. Jego dorobek, mimo krótkiego trwania, stał się symbolem oświeconego patriotyzmu i walki o suwerenność. Dzieło Sejmu Czteroletniego pozostaje jednym z najważniejszych osiągnięć w historii polskiego parlamentaryzmu.
Kresy.pl / PAP
