„Rzeczy Bożych na ołtarzu cesarza składać nam nie wolno”. Gdy polscy biskupi powiedzieli Bierutowi: nie możemy

21 maja 1953 roku prymas Stefan Wyszyński przekazał Bolesławowi Bierutowi memoriał Episkopatu Polski, który przeszedł do historii pod nazwą „Non possumus”.

Dokument był odpowiedzią biskupów na narastającą ofensywę komunistycznego państwa przeciwko Kościołowi katolickiemu.

Bezpośrednim powodem wystąpienia był dekret Rady Państwa z 9 lutego 1953 roku o tworzeniu, obsadzaniu i znoszeniu stanowisk kościelnych. W praktyce dawał on władzom możliwość ingerowania w nominacje kościelne i unieważniania decyzji podejmowanych przez hierarchię. Otwierał też drogę do zastępowania duchownych wiernych Kościołowi tzw. księżmi patriotami, posłusznymi reżimowi.

Memoriał biskupów został przyjęty 8 maja 1953 roku podczas konferencji Episkopatu w Krakowie. Biskupi wskazywali w nim, że władze PRL naruszają porozumienie zawarte z Kościołem 14 kwietnia 1950 roku. Zarzucali rządowi represjonowanie duchowieństwa, usuwanie religii ze szkół, ograniczanie katolickich wydawnictw, skłócanie kleru oraz nieprzyjazną politykę wobec Kościoła na Ziemiach Odzyskanych.

Episkopat deklarował, że nie uchyla się od porozumienia z państwem, ale stawiał warunek zmiany polityki władz wobec Kościoła. Jednocześnie biskupi odrzucili możliwość podporządkowania jurysdykcji kościelnej decyzjom aparatu państwowego. W memoriale pisali: „A gdyby zdarzyć się miało, że czynniki zewnętrzne będą nam uniemożliwiały powoływanie na stanowiska duchowne ludzi właściwych i kompetentnych, jesteśmy zdecydowani nie obsadzać ich raczej wcale niż oddawać religijne rządy dusz w ręce niegodne”.

Najbardziej znane stały się ostatnie słowa dokumentu: „Pójdziemy za głosem apostolskiego naszego powołania i kapłańskiego sumienia, idąc z wewnętrznym spokojem i świadomością, że do prześladowania nie daliśmy najmniejszego powodu, że cierpienie staje się naszym udziałem, nie za co innego, tylko za sprawę Chrystusa i Chrystusowego Kościoła. Rzeczy Bożych na ołtarzu cesarza składać nam nie wolno. Non possumus! (Nie możemy)”.

Początkowo memoriał nie został ogłoszony publicznie. Wierni poznali jego treść 4 czerwca 1953 roku, podczas procesji Bożego Ciała w Warszawie, w której uczestniczyło około 200 tysięcy osób. Dokument wywołał gwałtowną reakcję władz. Już 13 maja rząd wydał rozporządzenie wykonawcze do dekretu z 9 lutego, a aparat bezpieczeństwa przygotowywał się do rozprawy z hierarchią. We wrześniu 1953 roku odbył się proces biskupa kieleckiego Czesława Kaczmarka, a kilka dni później aresztowano prymasa Stefana Wyszyńskiego.

Kresy.pl / PAP