Polskie rządy w Wiedniu. Jak Badeni i jego ministrowie sterowali CK monarchią

W latach 1895–1897 w Wiedniu mówiono o „polskich rządach”. Na czele gabinetu stał Kazimierz Badeni, a u jego boku kluczowe teki objęli politycy z Galicji. Polski premier przejął ster nad CK monarchią 30 września 1895 roku.

Kazimierz Badeni był polskim hrabią wywodzącym się z konserwatywnej galicyjskiej szlachty. W składzie jego rządu znalazło się kilku kolejnych Polaków. Ministerstwo finansów objął Leon Biliński – ekonomista i polityk, który już wcześniej odgrywał ważną rolę w administracji państwowej. Do spraw Galicji powołano początkowo samego Bilińskiego, a następnie Edwarda Rittnera. Nie można też pominąć ministra spraw zagranicznych Agenora Gołuchowskiego młodszego, jednego z najważniejszych dyplomatów monarchii. Obecność tylu Polaków w centrum wiedeńskiej władzy sprawiła, że w prasie europejskiej zaczęto mówić o „polskim gabinecie”, a dla opinii publicznej w Galicji była to powód do dumy.

,,Takt i bystrość polityki polskiej”

Kiedy Polak objął ster nowego rządu w Wiedniu, w Poznaniu prasa pisała o tym z otwartym entuzjazmem. W Warszawie, krępowanej przez ostrą cenzurę, gazety ograniczyły się do podkreślenia „taktu i bystrości polityki polskiej”.

Rząd Badeniego podjął się realizacji kilku istotnych reform. Już w październiku 1895 premier zniósł stan wojenny w Pradze, łagodząc napięte stosunki między Niemcami a Czechami. Rok później przeprowadzono kluczową zmianę ordynacji wyborczej – w maju 1896 wprowadzono tzw. piątą kurię, która dawała prawo głosu szerszym grupom społecznym, w tym także mieszkańcom Galicji, otrzymującej aż 15 mandatów z nowej puli. Reforma ta zwiększyła liczbę posłów w Izbie Deputowanych do 425 i była postrzegana jako krok w stronę demokratyzacji systemu politycznego Austrii. Ekipa Badeniego zdążyła także odnowić ugodę finansową z Węgrami.

Największym ciosem dla gabinetu Badeniego okazała się jednak próba uregulowania kwestii językowych w krajach koronnych. Rząd planował zrównanie języka czeskiego z niemieckim w administracji i sądownictwie na terenie Czech, Moraw i Śląska, a także zobowiązanie urzędników do opanowania czeskiego w ciągu trzech lat. Niemieccy posłowie przyjęli te plany z wściekłością. W parlamencie doszło do nieustających awantur, blokowania obrad i ostrych napaści słownych. Poseł Karl Wolf otwarcie lżył Badeniego, a w końcu doszło do pojedynku, za zgodą cesarza, w którym premier został ranny. Zamieszki uliczne i protesty społeczne pogłębiły kryzys. Cesarz Franciszek Józef, nie mogąc opanować sytuacji, 30 listopada 1897 roku przyjął dymisję Badeniego.

Okres polskich rządów, choć krótki, zapisał się w historii jako czas znaczącej obecności Polaków w najwyższych organach władzy państwowej. Dzięki takim postaciom jak Leon Biliński, Edward Rittner czy Agenor Gołuchowski, Galicja i polska elita polityczna miały realny wpływ na politykę jednego z największych imperiów Europy. Choć Polacy nie posiadali własnego państwa, w Wiedniu potrafili budować swoją pozycję i wizerunek narodu zdolnego do współodpowiedzialności za losy monarchii.

Wybił się dzięki Wystawie

Kazimierz Badeni sam w sobie był postacią nietuzinkową. Urodził się 14 października 1846 roku w Surochowie pod Jarosławiem. Wykształcenie zdobywał w Krakowie, w gimnazjum św. Anny i na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie uzyskał doktorat z prawa. Zyskał opinię sprawnego administratora, kierując najpierw starostwem w Rzeszowie, a później – w latach 1888–1895 – namiestnictwem Galicji. Potrafił też twardo obstawać przy swoim: gdy cesarz sprzeciwiał się sprowadzeniu prochów Adama Mickiewicza na Wawel, Badeni zagroził dymisją i wymusił na monarsze zmianę decyzji.

W 1894 roku był organizatorem wielkiej wystawy krajowej we Lwowie, która ukazała siłę polskiej kultury i gospodarki. To właśnie rozmach, z jakim urządzono wystawę, zachwycił cesarza i przekonał go, że hrabia z Galicji nadaje się na stanowisko szefa CK rządu.

Jako premier Austrii Badeni uchodził za polityka wyważonego, ale odważnego. Po ustąpieniu z funkcji szefa rządu wrócił do Galicji, gdzie nadal cieszył się uznaniem – nadawano mu honorowe obywatelstwa wielu miast. Po dymisji zamieszkał w rodzinnym majątku w Busku (dziś na Ukrainie). Zmarł w 1909 roku podczas podróży pociągiem, wracając z kuracji.

Badeni nie był pierwszy

W XIX wieku kilku Polaków z Galicji odcisnęło silne piętno na polityce Cesarstwa Austrii. Agenor Gołuchowski senior w latach 1859–1861 był ministrem spraw wewnętrznych, a potem ministrem stanu i współautorem „dyplomu październikowego” – pierwszej próby federalizacji monarchii. Z kolei Alfred Józef Potocki, minister rolnictwa, w 1870 roku stanął nawet na czele rządu Austrii, stając się pierwszym polskim premierem w Wiedniu – ale jego gabinet przetrwał zaledwie rok. Największe znaczenie miał jednak Julian Dunajewski, minister skarbu w latach 1879–1891, który zreformował finanse Austrii, ustabilizował walutę i zapewnił państwu okres gospodarczego wzrostu.

Od Gołuchowskiego po Dunajewskiego Polacy nie tylko zarządzali Galicją, lecz także współdecydowali o losach całej Przedlitawii, a ich obecność w gabinetach wiedeńskich była dowodem realnego wpływu na politykę wielonarodowej monarchii Habsburgów. Ich biografie pokazują, że mimo braku własnego państwa, Polacy w drugiej połowie XIX wieku potrafili odgrywać znaczącą rolę na arenie międzynarodowej.

Kresy.pl / Nowiny 24 / Ponad Granicami