„Łupaszka” – dowódca, którego nie złamała władza komunistyczna
8 lutego 1951 roku w więzieniu mokotowskim w Warszawie Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka” („Łupaszko”), major Wojska Polskiego i Armii Krajowej, dowódca 5. Brygady Wileńskiej, AK został zamordowany strzałem w tył głowy z rozkazu komunistycznych władz.
Zygmunt Szendzielarz należał do grona oficerów, których kariera wojskowa zapowiadała się wyjątkowo już przed wybuchem II wojny światowej. Kawalerzysta, oficer 4. Pułku Ułanów Zaniemeńskich, wyróżniał się inicjatywą, samodzielnością i zdolnościami dowódczymi. We wrześniu 1939 roku dowodził szwadronem w składzie Wileńskiej Brygady Kawalerii, walczył m.in. pod Magnuszewem i w Grupie Operacyjnej Kawalerii gen. Władysława Andersa. Za kampanię obronną został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari. Po dostaniu się do niewoli sowieckiej zdołał uciec i wkrótce włączył się w działalność konspiracyjną na Wileńszczyźnie.
Od 1943 roku był jednym z najważniejszych dowódców partyzanckich Okręgu Wileńskiego AK. Po śmierci ppor. Antoniego Burzyńskiego „Kmicica” odbudował oddział, który przekształcił się w 5. Brygadę Wileńską AK, zwaną Brygadą Śmierci. Jednostka ta prowadziła intensywne działania przeciwko Niemcom, kolaborującym formacjom litewskim oraz oddziałom sowieckim, które dążyły do podporządkowania polskiego podziemia. Szendzielarz od początku zachowywał daleko idącą ostrożność wobec Armii Czerwonej i nie zgodził się na współdziałanie z nią przy zajmowaniu Wilna w 1944 roku, przewidując represje wobec żołnierzy AK.
Po rozbrojeniu struktur akowskich przez Sowietów i rozwiązaniu Armii Krajowej w styczniu 1945 roku „Łupaszka” nie złożył broni. Odtworzył 5. Brygadę Wileńską, która najpierw działała na Białostocczyźnie, a następnie na Pomorzu, Warmii i Mazurach. W 1945 i 1946 roku jego oddziały przeprowadziły setki akcji przeciwko aparatom bezpieczeństwa, milicji i formacjom wojskowym nowej władzy. W obliczu sfałszowanego referendum i wyborów oraz braku reakcji Zachodu zdecydował się w 1947 roku na zejście do konspiracji cywilnej.
Aresztowany w czerwcu 1948 roku, był sądzony w pokazowym procesie Wileńskiego Okręgu AK. 2 listopada 1950 roku Wojskowy Sąd Rejonowy skazał go na osiemnastokrotną karę śmierci. Nie napisał prośby o łaskę. Egzekucję wykonano 8 lutego 1951 roku – tego samego wieczoru w więzieniu mokotowskim stracono również ppłk. Antoniego Olechnowicza „Pohoreckiego”, kpt. Henryka Borowego-Borowskiego „Trzmiela” oraz ppor. Lucjana Minkiewicza „Wiktora”. Miejsce pochówku „Łupaszki” pozostawało nieznane aż do 2013 roku, gdy jego szczątki odnaleziono na tzw. Łączce na Powązkach.
Czytaj też: Prawnuczka kompozytora hymnu carskiej Rosji, narzeczona „Łupaszki”. Historia Lidii Lwow-Eberle
Kresy.pl / Polska Zbrojna
