Łupaszko i 5. Brygada Armii Krajowej. Bitwa pod Worzianami

31 stycznia 1944 roku na Wileńszczyźnie 5. Wileńska Brygada Armii Krajowej, dowodzona przez mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszkę”, stoczyła zwycięską bitwę z oddziałem Wehrmachtu pod Worzianami (dziś na Białorusi).

Starcie było następstwem niemieckich obław na partyzantkę oraz prób wypchnięcia struktur AK z rejonu, w którym ścierały się interesy okupanta, lokalnych kolaborantów oraz sowieckich formacji dążących do przejęcia kontroli nad terenem.

Brygada, licząca około 150–160 żołnierzy, kwaterowała we wsi podczas odprawy dowódców. Około godz. 11.00 oddział niemiecki, oceniany w relacjach na 100–200 ludzi, uderzył z bronią maszynową i granatami, ostrzeliwując zabudowania oraz podpalając kilka chałup. „Łupaszko” natychmiast uporządkował obronę: dwa plutony wysłał do obejścia przeciwnika od strony lasu, a pozostałym oddziałom wydał rozkaz kontrataku.

Natarcie, wsparte manewrem oskrzydlającym, wciągnęło Niemców na odkryte pole i zamknęło ich w krzyżowym ogniu. Walka trwała około trzech–czterech godzin. W zależności od relacji straty Wehrmachtu szacowano na 34–63 zabitych i około 60 rannych. Zdobyto m.in. ciężki karabin maszynowy, ręczne karabiny maszynowe, karabiny i granaty. Polacy stracili 19 poległych oraz kilkunastu rannych, w tym samego dowódcę, rannego w rękę. Wieczorem oddział wycofał się na wschód, zabierając rannych.

Zygmunt Szendzielarz (ur. 12 marca 1910 roku w Stryju) był przed wojną oficerem kawalerii, odznaczonym w kampanii 1939 roku Krzyżem Virtuti Militari. Latem 1943 roku objął dowództwo na Wileńszczyźnie po tragedii oddziału Antoniego Burzyńskiego „Kmicica”, którego część została wymordowana przez sowieckich dywersantów z grupy Fiodora Markowa, gdy Polacy prowadzili z nimi wspólne akcje przeciw Niemcom.

5. Wileńska Brygada Armii Krajowej była jednym z największych i najlepiej zorganizowanych oddziałów partyzanckich Okręgu Wileńskiego AK, sformowanym latem 1943 roku na bazie rozbitego oddziału „Kmicica” oraz nowych ochotników. Pod dowództwem mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki” prowadziła intensywne działania zbrojne przeciw Niemcom, litewskim kolaborantom i partyzantce sowieckiej, szybko zyskując opinię jednej z najbardziej skutecznych formacji AK na Wileńszczyźnie.

Dwa dni po Worzianach brygada „Łupaszki” starła się pod Radziuszami z jeszcze liczniejszymi oddziałami partyzantki sowieckiej, unikając okrążenia dzięki odwrotowi przez rzekę Straczę. Doświadczenia tych walk oraz pamięć o losie oddziału „Kmicica” sprawiły, że brygada Szendzielarza nie weszła do operacji „Ostra Brama”, czyli próby samodzielnego wyzwolenia Wilna przez Armię Krajową przed wejściem Armii Czerwonej i wystąpienia wobec Sowietów w roli gospodarza. Decyzja ta pozwoliła ludziom „Łupaszki” uniknąć współpracy z Armią Czerwoną przy zdobywaniu miasta oraz dekonspiracji oddziału.

Po wojnie „Łupaszko” kontynuował działalność konspiracyjną przeciw władzy komunistycznej. Został aresztowany w czerwcu 1948 roku, a 8 lutego 1951 roku stracony w więzieniu mokotowskim w Warszawie.

Czytaj też: „Zachowałam się jak trzeba”. Rocznica rozstrzelania „Inki”

Kresy.pl / Przystanek Historia / Muzeum Armii Krajowej