12 reńskich za szlachcica. Rabacja galicyjska

18 lutego 1846 roku w zachodniej Galicji rozpoczęły się napady na dwory szlacheckie, które w ciągu kilku dni przerodziły się w masowy bunt chłopski. W wyniku rabacji zniszczono ponad 500 siedzib ziemiańskich, a śmierć poniosło od 1200 do 3000 osób.

18 lutego 1846 roku w zachodniej Galicji doszło do pierwszych napadów na dwory szlacheckie. Wydarzenia te zapoczątkowały rabację galicyjską – jedno z najkrwawszych wystąpień chłopskich w XIX wieku. W ciągu kilku dni bunt objął cyrkuły tarnowski, bocheński, sądecki, wielicki i jasielski, a jego kulminacja przypadła na drugą połowę lutego.

Antagonizm był zbyt duży

Bezpośrednim tłem wydarzeń były przygotowania do powstania krakowskiego. Część środowisk niepodległościowych planowała ogólnonarodowy zryw przeciw zaborcom, licząc na włączenie chłopów poprzez zapowiedzi zniesienia poddaństwa. Jednocześnie od lat narastały napięcia między wsią a dworem. Pańszczyzna sięgała trzech dni w tygodniu, chłopi podlegali jurysdykcji właścicieli dóbr, a mimo formalnych ograniczeń prawnych wciąż stosowano wobec nich kary cielesne.

Władze austriackie, dysponując informacjami o planowanej insurekcji, wykorzystały antagonizmy społeczne. Wśród włościan rozpowszechniano pogłoski o rzekomych planach wymordowania chłopów przez szlachtę. Za głównego inspiratora działań uchodzi starosta tarnowski Joseph Breinl von Wallerstern.

Władze austriackie nie tylko tolerowały wystąpienia, ale w wielu wypadkach wprowadziły system nagród finansowych. Chłopom obiecywano zniesienie pańszczyzny. Za dostarczenie ziemianina do cyrkułu wypłacano im pieniądze – w relacjach pojawia się kwota 12 reńskich srebrem za osobę. W praktyce martwi „opłacali się” bardziej niż żywi. W Tarnowie część ofiar ginęła dopiero przed gmachem starostwa, gdzie konwojowano pojmanych. Według świadectw za żywego płacono około 5 reńskich, natomiast za zabitego od 10 reńskich wzwyż.

Czytaj też: „Za czasów polskich lepiej było”

Uzbrojeni w siekiery, kosy i widły

Rabacja przybrała formę masowych napadów. Uzbrojeni w siekiery, kosy i widły chłopi atakowali dwory, niszcząc majątki i zabudowania. Zdewastowano ponad 500 siedzib ziemiańskich, w samym cyrkule tarnowskim niemal 90 procent. Zamordowano od 1200 do 3000 osób – głównie ziemian, urzędników dworskich i rządowych oraz kilkudziesięciu księży. Ofiary często ginęły w brutalny sposób. Atakowano także oddziały powstańcze zmierzające do Krakowa.

„A co za okropności w Tarnowie się działy! Jak zaczęli zwozić do Tarnowa, to całe miasto było pełne rozjuszonych i uzbrojonych chłopów. Wszystkich porzucali przed cyrkuł. Tych, co jeszcze żyli, szwoleżery kolbami dobijali. Chłopi wiercili rany widłami i cała publiczność Tarnowska zdjęta rozpaczą patrzyła na to, a zapobiedz nie mogła” – wspominała Emma Stojowska. „Gdyby ciocia Anusia Romer nie wypadła do Biskupa i nie zmusiła go swojem naleganiem do oparcia się jako sługa Boży tak okropnej obrazie praw Boskich i ludzkich, byliby wyrżnęli do jednego. Biskup poszedł do starosty, a ksiądz Serwątski na miasto i mową swoją powściągnął lud, ale go zaraz zaaresztowali” – dodała.

Jakub Szela ze Smarzowej

Najbardziej znanym przywódcą chłopskim był Jakub Szela ze Smarzowej, skonfliktowany wcześniej z rodziną Boguszów. 20 lutego z jego ręki zginęli Nikodem i Wiktoryn Boguszowie. Oddziały chłopskie uczestniczyły także w rozbiciu powstańców pod Gdowem 26 lutego 1846 roku, co przesądziło o upadku równolegle trwającego powstania krakowskiego.

Rabacja trwała około pięciu tygodni i objęła przede wszystkim Tarnowskie, Nowosądeckie, Sanockie oraz część Jasielskiego. Po stłumieniu powstania krakowskiego władze austriackie przystąpiły do przywracania porządku. Wojsko rozbroiło chłopów, a przywódców internowano. Jakub Szela został osadzony w Tarnowie, a następnie przesiedlony na Bukowinę, gdzie otrzymał gospodarstwo.

Wydarzenia lutego i marca 1846 roku podważyły zaufanie między wsią a dworem oraz przyspieszyły proces uwłaszczenia chłopów w Galicji. Na trwałe wpisały się w historię regionu i pamięć społeczną XIX wieku.

Czytaj też: 15 kwietnia 1846 roku zaborcy zlikwidowali Wolne Miasto Kraków

Kresy.pl / Ciekawostki Historyczne