Jan Matejko. Malarz, który nadał polskiej historii monumentalny kształt
24 czerwca 1838 roku w Krakowie urodził się Jan Matejko, jeden z najwybitniejszych polskich malarzy historycznych, rysownik, pedagog i twórca dzieł, które w czasach zaborów utrwalały pamięć o dawnej Rzeczypospolitej.
Był artystą związanym z Krakowem, uznawanym za najważniejszego przedstawiciela historyzmu w polskim malarstwie.
Pochodził z wielodzietnej rodziny. Jego ojciec, Franciszek Ksawery Matejko, był nauczycielem muzyki i przybył do Galicji z Czech, matka zaś, Joanna Karolina Rossberg, wywodziła się z polsko-niemieckiej rodziny rzemieślniczej. Jan Matejko wcześnie wykazywał uzdolnienia plastyczne. Uczył się w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych, a następnie dzięki stypendium kontynuował naukę w Monachium. Krótko przebywał także w Wiedniu.
Przełomowym obrazem w jego twórczości był „Stańczyk” z 1862 roku, ukazujący królewskiego błazna jako samotnego świadka narodowej klęski. Rok później Matejko nie wziął udziału w powstaniu styczniowym z powodu słabego wzroku, ale wspierał powstańców finansowo i pomagał w transporcie broni. Klęska powstania umocniła go w przekonaniu, że sztuka powinna przypominać Polakom o ich historii, zwycięstwach, błędach politycznych oraz odpowiedzialności elit.
W kolejnych latach powstały najważniejsze dzieła Matejki: „Kazanie Skargi”, „Rejtan”, „Unia Lubelska”, „Batory pod Pskowem”, „Hołd pruski”, „Bitwa pod Grunwaldem” i „Konstytucja 3 Maja 1791 roku”.
Artysta nie traktował historii wyłącznie jako rekonstrukcji wydarzeń. W jego obrazach pojawiały się symbole, aluzje i postacie zestawione tak, by oddać sens danego momentu dziejowego. Z tego powodu jego płótna bywały krytykowane za odejście od ścisłej chronologii, ale właśnie ta metoda sprawiała, że nabierały charakteru narodowych przypowieści.
Matejko przykładał wielką wagę do szczegółu. Studiował historię, ikonografię, dawne stroje, broń, insygnia i architekturę, by możliwie sugestywnie przybliżać przedstawiane epoki. W domu zgromadził mnóstwo prawdziwych, historycznych rekwizytów, które odmalowywał na płótnach. Monumentalne kompozycje, wyraziste gesty postaci i dramatyczna kolorystyka stały się znakami rozpoznawczymi jego malarstwa.
Artysta był również nauczycielem. W 1873 roku został dyrektorem krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych. Do jego uczniów należeli m.in. Stanisław Wyspiański, Józef Mehoffer, Jacek Malczewski i Maurycy Gottlieb. W ten sposób Matejko wpłynął nie tylko na polskie malarstwo historyczne, lecz także na kolejne pokolenie artystów przełomu XIX i XX wieku.
Angażował się także w ochronę zabytków Krakowa. Interesował się losem Wawelu, Sukiennic, kościoła Mariackiego i ołtarza Wita Stwosza. Kraków był dla niego nie tylko miejscem życia, lecz także przestrzenią polskiej pamięci historycznej.
Jan Matejko zmarł 1 listopada 1893 roku w Krakowie. Pozostawił dorobek, który stał się jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla polskiej wyobraźni historycznej.
Czytaj też:
Wyburzenie klasztoru duchaków. Przez to Jan Matejko zrzekł się honorowego obywatelstwa Krakowa
Kresy.pl / Culture.pl
