Od branki do insurekcji. Powstanie Styczniowe
22 stycznia 1863 roku Manifestem Tymczasowego Rządu Narodowego rozpoczęło się Powstanie Styczniowe – największy i najdłuższy zryw niepodległościowy Polaków w XIX wieku.
Było ono kulminacją narastającego od końca lat 50. napięcia politycznego i społecznego w Królestwie Polskim, znajdującym się pod panowaniem Imperium Rosyjskiego.
Odwilż posewastopolska i oczekiwania społeczne
Bezpośrednim tłem wydarzeń była klęska Rosji w wojnie krymskiej, która rozbudziła wśród Polaków nadzieje na odzyskanie niepodległości lub przynajmniej szerokiej autonomii. W Królestwie Polskim i na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej zaczęły powstawać organizacje konspiracyjne. Ruch niepodległościowy podzielił się na dwa główne obozy: „Czerwonych”, opowiadających się za szybkim wybuchem powstania, oraz „Białych”, którzy preferowali stopniowe reformy i działania polityczne.
Od 1860 roku w Warszawie i innych miastach narastała fala manifestacji patriotycznych. Ich brutalne tłumienie przez wojsko rosyjskie, zwłaszcza masakra na Placu Zamkowym w kwietniu 1861 roku, doprowadziło do dalszej radykalizacji nastrojów. W październiku 1861 roku władze carskie wprowadziły stan wojenny. Równocześnie w konspiracji uformował się Centralny Komitet Narodowy, który przygotowywał ogólnonarodowy zryw.
Próbą zdławienia spisku była tzw. branka – nadzwyczajny pobór do armii rosyjskiej ogłoszony z inicjatywy Aleksandra Wielopolskiego. „Wrzód wezbrał i rozciąć go należy. Powstanie stłumię w ciągu tygodnia i wtedy będę mógł rządzić” – tak ponoć mówił swoim współpracownikom. Stało się przeciwnie: branka, przeprowadzona nocą z 14 na 15 stycznia 1863 roku, zamiast rozbić konspirację, przyspieszyła decyzję o rozpoczęciu walk.
Rosja miała wielką przewagę
22 stycznia Centralny Komitet Narodowy ogłosił manifest powstańczy i przekształcił się w Tymczasowy Rząd Narodowy. Apel skierowany również do „braci Litwinów i Rusinów” rozszerzył zasięg walk na niemal całe terytorium Rzeczypospolitej w granicach sprzed rozbiorów z 1772 roku.
Powstanie miało charakter wojny partyzanckiej. Słabo uzbrojone oddziały uderzały na rosyjskie garnizony na terenie całego Królestwa Polskiego oraz na Litwie i części ziem ruskich. Początkowo Rosja była przerażona możliwością interwencji mocarstw zachodnich. Mimo poparcia europejskiej opinii publicznej, powstańcy nie uzyskali jednak realnej pomocy militarnej z zagranicy. Przewaga militarna Rosji stopniowo przesądzała o losach zrywu.
Insurekcja trwała do 1864 roku i objęła około 1,5–2 tysiące starć zbrojnych z wojskami rosyjskimi. Po upadku powstania nastąpiły surowe represje: konfiskaty majątków, masowe zesłania na Syberię (ok. 40 tys. zesłańców), likwidacja resztek autonomii Królestwa Polskiego i nasilona rusyfikacja. Symbolem tragicznego finału insurekcji stała się egzekucja ostatniego dyktatora powstania, Romualda Traugutta.
Mimo militarnej klęski Powstanie Styczniowe na trwałe zapisało się w polskiej pamięci historycznej jako ważny punkt odniesienia dla kolejnych pokoleń walczących o niepodległość.
Kresy.pl / PAP
