I bitwa pod Małogoszczem: jedno z największych starć powstania styczniowego

24 lutego 1863 roku pod Małogoszczem doszło do jednej z największych bitew Powstania Styczniowego. Starcie oddziałów powstańczych dowodzonych przez Mariana Langiewicza i Antoniego Jeziorańskiego z wojskami rosyjskimi trwało około pięciu godzin i zakończyło się odwrotem Polaków, którym mimo strat udało się uniknąć rozbicia.

W lutym 1863 roku w Małogoszczu połączyły się partie powstańcze dowodzone przez płk. Antoniego Jeziorańskiego oraz Mariana Langiewicza, który objął dowództwo nad całością sił liczących około 2600 ludzi. Jego zadaniem była koncentracja oddziałów i marsz na Warszawę.

Strona rosyjska skierowała przeciwko powstańcom około 2000 żołnierzy oraz cztery działa. Siły te podzielono na trzy zgrupowania dowodzone przez mjr. Sergiusza Gołubowa, płk. Ksawerego Czengierego oraz ppłk. Włodzimierza Dobrowolskiego.

Natarcie rozpoczęło się około godziny 9:00 rano od uderzenia oddziałów Dobrowolskiego od wschodu, które zaskoczyło siły Langiewicza. Rosjan powstrzymały bataliony strzelców i kosynierów opierające się na wzgórzu Krzyżowa Góra. Lewe skrzydło polskie utworzył także batalion Dionizego Czachowskiego na pobliskiej Brogowicy. Centrum stanowiła piechota w mieście, natomiast prawe skrzydło – kawaleria i artyleria rozmieszczone na wzgórzu cmentarnym Babinek.

Około godziny 11:00 do walki wkroczyły oddziały Gołubowa, które weszły do miasta od strony Jędrzejowa. Walki uliczne umożliwiły powstańcom częściowe zniwelowanie przewagi rosyjskiej broni palnej, jednak pożar wzniecony w zabudowie zmusił polską piechotę do odwrotu w kierunku Krzyżowej Góry. W kolejnej fazie starcia Rosjanie zdobyli wzgórze i zmusili powstańców do cofnięcia się na Brogowicę.

Podczas odwrotu doszło do szarży kawalerii pod dowództwem Jaszuńskiego i Bayera, która zatrzymała rosyjskie natarcie i umożliwiła wycofanie się głównych sił powstańczych w kierunku rzeki Łośny. Około godziny 14:00 do walki włączyły się oddziały Czengierego, ostrzeliwując przeprawiających się przez rzekę Polaków. Ostatnim punktem oporu były oddziały Czachowskiego, które po starciu o dwa działa również wycofały się za rzekę.

W bitwie zginęło co najmniej 160 powstańców. Straty rosyjskie pozostają nieznane. Walki doprowadziły do niemal całkowitego zniszczenia Małogoszcza – z 240 domów ocalały jedynie 53.

Utrzymanie zdolności bojowej mimo zaskoczenia i przewagi ogniowej przeciwnika przyczyniło się do wzrostu znaczenia Mariana Langiewicza wśród kierownictwa powstania. 11 marca 1863 roku ogłoszono go dyktatorem Powstania Styczniowego.

Rzeka Łośna oraz bitwa pod Małogoszczem zostały literacko upamiętnione przez Stefana Żeromskiego w powieści „Wierna rzeka” z 1912 roku. W utworze rzeka zyskuje symboliczne miano „wiernej”, ponieważ w kluczowych momentach wspiera bohaterów.

W tej samej miejscowości doszło również do drugiego starcia polsko-rosyjskiego 16 września 1863 roku. Oddział mjr. Władysława Sokołowskiego „Iskry”, liczący około 350 ludzi, podjął próbę ataku na rosyjski garnizon w Małogoszczu bez wcześniejszego rozpoznania. Powstańcy wkroczyli do miasta nieświadomi wzmocnienia sił rosyjskich i zostali zaatakowani z kilku stron. Starcie zakończyło się klęską oddziału, który poniósł kilkudziesięciu zabitych i wycofał się w nieładzie poza miasto.

Kresy.pl / Powstanie 1863