NZS. Pierwsza niezależna organizacja studentów w bloku wschodnim
17 lutego 1981 roku władze PRL zarejestrowały Niezależne Zrzeszenie Studentów (NZS) – pierwszą niezależną organizację studencką w krajach bloku komunistycznego.
Decyzja ta była efektem kilkumiesięcznych protestów i negocjacji prowadzonych przez środowisko akademickie z władzami państwowymi.
NZS powstało jesienią 1980 roku na fali przemian zapoczątkowanych przez „Solidarność”. Studenci domagali się prawa do tworzenia własnej, niezależnej reprezentacji, wolnej od kontroli komunistycznych organizacji młodzieżowych. We wrześniu 1980 roku, podczas spotkania delegatów komitetów założycielskich z różnych ośrodków akademickich, podjęto decyzję o powołaniu jednej ogólnopolskiej struktury. Utworzono Ogólnopolski Komitet Założycielski, który złożył wniosek o rejestrację zrzeszenia.
W skład komitetu weszli m.in. Mirosław Augustyn, Piotr Bikont, Wojciech Bogaczyk, Stefan Cieśla, Jacek Czaputowicz, Teodor Klincewicz, Barbara Kozłowska, Maciej Kuroń, Krzysztof Osiński, Leszek Przysiężny i Marek Sadowski. Organizacja skupiała studentów z najważniejszych ośrodków akademickich w kraju. Jej członkowie wywodzili się często z wcześniejszych środowisk opozycyjnych, takich jak Studenckie Komitety Solidarności, powstałe po śmierci Stanisława Pyjasa w 1977 roku.
Władze przez wiele miesięcy odmawiały legalizacji NZS. W listopadzie 1980 roku Sąd Wojewódzki w Warszawie odrzucił wniosek rejestracyjny, co wywołało falę strajków, szczególnie w Łodzi. W protestach uczestniczyły dziesiątki tysięcy studentów, domagających się nie tylko rejestracji zrzeszenia, lecz także ograniczenia cenzury i uwolnienia więźniów politycznych. Dopiero w lutym 1981 roku, po nasileniu akcji strajkowej i negocjacjach z ministrem nauki, doszło do formalnej rejestracji organizacji.
W kwietniu 1981 roku w Krakowie odbył się I Zjazd NZS, w którym uczestniczyło 264 delegatów reprezentujących około 80 tysięcy członków. Zrzeszenie stało się istotnym elementem szerokiego ruchu społecznego początku lat osiemdziesiątych. W przeciwieństwie do części działaczy „Solidarności”, wielu studentów opowiadało się za głęboką zmianą ustroju, a nie jedynie jego reformą.
Po wprowadzeniu stanu wojennego w grudniu 1981 roku NZS został zawieszony, a w styczniu 1982 roku rozwiązany. Część działaczy internowano, inni podjęli działalność podziemną. Próby odbudowy struktur podejmowano w drugiej połowie lat osiemdziesiątych, a ostateczna ponowna legalizacja nastąpiła dopiero po powołaniu rządu Tadeusza Mazowieckiego w 1989 roku.
Dziedzictwo NZS okazało się trwałe – z jego szeregów wywodziło się wielu późniejszych polityków, urzędników i ludzi życia publicznego III RP.
Czytaj też: Kamień w głowę generała. Desperacki krzyk zapomnianego człowieka [+WIDEO]
Kresy.pl / Przystanek Historia
