„Sokół” – od gimnastyki do niepodległości
7 lutego 1867 roku we Lwowie powstało Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” – ruch, który w realiach autonomii Galicji łączył wychowanie fizyczne z kształtowaniem postaw obywatelskich.
Była to najstarsza polska organizacja wychowania fizycznego, która odegrała istotną rolę w kształtowaniu nowoczesnej świadomości narodowej w okresie zaborów.
Do walki nie mogą stanąć ludzie nieprzygotowani fizycznie
Utworzenie „Sokoła” było możliwe dzięki liberalizacji prawa stowarzyszeniowego w monarchii habsburskiej i stanowiło część szerszego europejskiego nurtu ruchów gimnastycznych, zapoczątkowanych wcześniej w krajach niemieckich oraz Czechach. „Powstawanie «Sokoła» i innych tego rodzaju organizacji jest związane z wprowadzeniem praw konstytucyjnych, które cesarz Franciszek Józef przyznał wszystkim poddanym we wszystkich krajach swojej monarchii. Dopuszczały one zakładanie różnego rodzaju stowarzyszeń oraz klubów i partii politycznych” – wyjaśnia w rozmowie z PAP prof. Andrzej Chwalba, historyk.
Inicjatorami utworzenia pierwszego Towarzystwa byli m.in. Klemens Żukotyński, Ludwik Goltental oraz Jan Żaplachta-Zapałowicz. Przyświecało im hasło „Mens sana in corpore sano”.
Początkowo „Sokół” koncentrował się na gimnastyce, higienie i sprawności fizycznej, lecz bardzo szybko działalność sportowa została uzupełniona o elementy wychowania obywatelskiego i narodowego. Członkowie gniazd organizowali obchody rocznic historycznych, wieczornice poświęcone bohaterom narodowym oraz działania oświatowe. Sprawność fizyczna była postrzegana jako warunek przyszłej zdolności do służby publicznej i wojskowej, a w dłuższej perspektywie – przygotowania kadr na wypadek odzyskania niepodległości. „Zakładano, że jeśli kiedyś pojawi się szansa na odzyskanie przez Polskę niepodległości, to do walki o nią nie mogą stanąć ludzie słabi, nieprzygotowani fizycznie, ale ci, którzy są przygotowani fizycznie i świadomi narodowo. W dłuższej perspektywie celem było więc przygotowanie kadr wojskowych” – wyjaśnia prof. Chwalba.
Organizacja miała charakter ponadstanowy i otwarty. W jej szeregach znajdowali się przedstawiciele inteligencji, ziemiaństwa, rzemieślników, robotników i chłopów, a z czasem również kobiety. Obok gimnastyki rozwijano sekcje wioślarskie, kolarskie, lekkoatletyczne, zapaśnicze i narciarskie. „Sokół” stał się jednym z fundamentów nowoczesnej kultury fizycznej na ziemiach polskich oraz zapleczem dla późniejszych klubów sportowych i harcerstwa.
Stanisław Zbyszko, polski zapaśnik, wychowanek Sokoła, w 1913 roku, fot. domena publiczna.
Uobywatelnienie przez sport
„Poza Narodową Demokracją, która bardzo mocno powiązała działalność gniazd «Sokoła» z działalnością polityczną, byli w nich obecni również zwolennicy Polskiego Stronnictwa Ludowego. Dlatego filialne gniazda «Sokoła» powstawały nawet w małych galicyjskich miasteczkach. Fakt ten dowodzi, jak głęboki był proces demokratyzacji i uobywatelnienia. Polskojęzyczni członkowie «Sokoła» stawali się z czasem Polakami” – relacjonuje prof. Chwalba.
Widocznym śladem działalności ruchu były sokolnie – charakterystyczne budynki wznoszone w miastach i miasteczkach jako sale ćwiczeń, miejsca zebrań i pracy społecznej. Przed I wojną światową powstały ich setki, a wiele z nich stało się lokalnymi centrami życia publicznego. Część historycznych sokolni funkcjonuje do dziś, pełniąc funkcje domów kultury, teatrów, hal sportowych lub siedzib reaktywowanych gniazd.
Przed 1914 rokiem w „Sokole” rozwinięto przysposobienie wojskowe w ramach Polowych Drużyn Sokolich. W sierpniu 1914 roku liczni członkowie organizacji wstępowali do formacji legionowych, szczególnie w Galicji, gdzie ruch sokoli był najsilniejszy. Po 1918 roku „Sokół” został scalony w ogólnopolski związek i osiągnął szczyt rozwoju w II Rzeczypospolitej.
Po II wojnie światowej organizacja została zdelegalizowana przez władze komunistyczne. Odrodzenie nastąpiło po 1989 roku; współczesny „Sokół” działa w ograniczonej skali, kontynuując tradycje sportowe i wychowawcze. Choć epoka jego masowej potęgi minęła, dorobek „Sokoła” pozostaje jednym z trwałych fundamentów polskiego ruchu niepodległościowego i kultury fizycznej.
Ogólnopolski zlot Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, 1937, fot. NAC.
Kresy.pl / PAP
