Analiza: unijny instrument SAFE może stać się narzędziem nacisku na Polskę

Nowy unijny instrument finansowania obronności ma wspierać europejski przemysł zbrojeniowy i zwiększać strategiczną samodzielność UE. Analiza Instytutu Ordo Iuris wskazuje jednak, że środki z programu SAFE mogą zostać powiązane z oceną praworządności, co w przypadku Polski rodzi istotne ryzyka polityczno-prawne.

27 maja 2025 roku Rada Unii Europejskiej przyjęła Rozporządzenie 2025/1106 ustanawiające Instrument na rzecz Zwiększenia Bezpieczeństwa Europy, określany jako instrument SAFE, którego celem jest wzmocnienie europejskiego przemysłu obronnego oraz zwiększenie zdolności obronnych Unii Europejskiej i jej państw członkowskich. Nowy mechanizm ma służyć finansowaniu uzupełniania luk technologicznych i produkcyjnych w sektorze obronnym, a także budowie własnych zdolności przemysłowych w tym obszarze.

Zgodnie z rozporządzeniem, państwa członkowskie mogą uzyskać wsparcie finansowe w formie pożyczek przeznaczonych na inwestycje publiczne związane z obronnością. Pożyczki te mają być finansowane ze środków pozyskiwanych przez Unię Europejską na rynkach kapitałowych lub od instytucji finansowych. Warunkiem ich przyznania jest złożenie przez państwo członkowskie wniosku zawierającego plan inwestycji, obejmujący m.in. opis produktów związanych z obronnością, planowane działania, harmonogram wydatków oraz środki mające zapewnić zgodność realizacji projektów z przepisami rozporządzenia.

Wypłata środków z instrumentu SAFE ma charakter etapowy. Kolejne transze pożyczek będą uruchamiane po dokonaniu przez Komisję Europejską oceny postępów w realizacji zatwierdzonego planu inwestycyjnego. W przypadku stwierdzenia niezadowalającego stanu realizacji projektu Komisja może zdecydować o zawieszeniu wypłaty całości lub części środków. Oznacza to, że dostęp do finansowania jest uzależniony od bieżącej oceny realizacji zobowiązań przyjętych przez państwo członkowskie.

Instytut Ordo Iuris opublikował analizę rozporządzenia SAFE, w której zwrócono uwagę na ryzyka polityczno-prawne związane z możliwością zastosowania wobec tego instrumentu tzw. mechanizmu warunkowości. Prawnicy wskazują, że zarówno przepisy rozporządzenia SAFE, jak i postanowienia Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) 2020/2092 w sprawie ogólnego systemu warunkowości tworzą podstawy do powiązania wypłaty środków z oceną przestrzegania zasad państwa prawnego.

Zdaniem autorów analizy, możliwość wstrzymania środków wynika z szerokiego zakresu przedmiotowego rozporządzenia o warunkowości oraz z wyraźnych odesłań zawartych w preambule rozporządzenia SAFE. W praktyce oznacza to, że wypłata funduszy może zostać zawieszona nie tylko z przyczyn technicznych lub finansowych, lecz także w związku z oceną stanu praworządności w danym państwie członkowskim.

Rozporządzenie o warunkowości przewiduje możliwość zastosowania wobec państw członkowskich środków ochronnych, takich jak zawieszenie płatności, wstrzymanie wypłat rat pożyczek czy zakaz zawierania nowych umów finansowych, jeżeli Komisja Europejska uzna, że naruszenia zasad państwa prawnego wpływają lub stwarzają poważne ryzyko wpływu na interesy finansowe Unii Europejskiej. Definicja „państwa prawnego” ma przy tym bardzo szeroki charakter i obejmuje m.in. niezależność sądownictwa, skuteczną ochronę sądową oraz prawidłowość procedur powoływania sędziów.

W analizie wskazano, że w przypadku Polski szczególnym czynnikiem ryzyka pozostaje utrzymujący się spór z instytucjami unijnymi dotyczący ustroju sądownictwa, w tym funkcjonowania Krajowej Rady Sądownictwa oraz statusu sędziów. Autorzy publikacji podkreślają, że orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości UE konsekwentnie uznaje deficyty w tym obszarze za naruszenie prawa Unii, co może zwiększać podatność Polski na zastosowanie mechanizmu warunkowości.

Zwrócono również uwagę, że Komisja Europejska nie musi wykazywać faktycznego uszczerbku dla budżetu UE. Wystarczające jest stwierdzenie poważnego ryzyka takiego wpływu, przy czym kryteria tej oceny pozostają nieostre i w dużej mierze uznaniowe. Przykład postępowania wobec Węgier pokazuje, że mechanizm warunkowości stanowi realne narzędzie wpływu na dostęp państw członkowskich do środków unijnych, a nie wyłącznie rozwiązanie teoretyczne.

Kresy.pl/Ordo Iuris