Komisja Wenecka krytykuje projekt prezydenta o karaniu sędziów za kwestionowanie statusu organów konstytucyjnych
Prezydencki projekt ustawy zakłada zakaz kwestionowania przez sędziów statusu organów konstytucyjnych, procedury powoływania sędziów oraz orzeczeń wydanych z udziałem osób powołanych przez KRS. Przewiduje także sankcje wobec sędziów, w tym odpowiedzialność karną, oraz ograniczenia w badaniu legalności powołań sędziowskich. Komisja Wenecka oceniła, że takie rozwiązania mogą zagrozić niezawisłości.
W środę opublikowano opinię Komisji Weneckiej i Dyrekcji Generalnej ds. Praw Człowieka i Praworządności Rady Europy dotyczącą prezydenckiego projektu ustawy o przywróceniu prawa do sądu oraz rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Z dokumentu wynika, że projekt przewidujący sankcje wobec sędziów może stanowić zagrożenie dla niezawisłości sądownictwa i nie może być uznany za rozwiązanie obecnego impasu.
Komisja Wenecka, organ doradczy Rady Europy ds. prawa konstytucyjnego, przygotowała opinię razem z DGI. Dokument został przyjęty podczas sobotniej sesji plenarnej w Wenecji, w której uczestniczyli przedstawiciele Kancelarii Prezydenta, Sejmu i Ministerstwa Sprawiedliwości.
Może Cię zainteresować: Nazywał żołnierzy broniących polskiej granicy zbrodniarzami. Sadurski nowym przedstawicielem Polski w Komisji Weneckiej
Projekt „nie może być uznany za rozwiązanie”
W konkluzji opinii wyrażono zaniepokojenie, że „impas między spolaryzowanymi siłami politycznymi prowadzi do sytuacji, w której dostęp do wymiaru sprawiedliwości nie jest zagwarantowany”.
„Sytuacja ta stanowi tak poważne zagrożenie dla praworządności w kraju, że konieczne jest znalezienie wyjścia z tego impasu. Jednak obecny projekt ustawy nie może być uznany za rozwiązanie. Zamiast tego kraj pilnie potrzebuje konstruktywnego dialogu międzyinstytucjonalnego oraz współpracy pomiędzy instytucjami państwowymi” — podkreślono w opinii Komisji Weneckiej i DGI.
Projekt Nawrockiego i ruch marszałka Sejmu
Prezydent Karol Nawrocki w lutym zawetował nowelizację ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa i przedstawił własny projekt. Do Komisji Weneckiej skierował go marszałek Sejmu Włodzimierz Czarzasty.
Ogłaszając tę decyzję, Czarzasty mówił, że pierwsze oceny sejmowych prawników wskazują, iż prezydencki projekt „narusza niezawisłość sędziowską i trójpodział władzy”.
Prezydencki projekt liczy 26 artykułów, a jego uzasadnienie ma 40 stron. Zakłada wprowadzenie obowiązków dotyczących sędziów, statusu organów państwa oraz skutków powołań sędziowskich.
Czytaj też: CBOS: 79 proc. Polaków nie wierzy w równość wobec prawa
Zakaz kwestionowania organów i powołań sędziowskich
Projekt przewiduje „wprowadzenie obowiązków, które mają przywrócić zakaz kwestionowania przez sędziego obowiązywania, pomijania lub odmowy stosowania Konstytucji i ustaw w zakresie dotyczącym ustroju sądów oraz procedury powoływania sędziów i mianowania asesorów sądowych”.
Ustawa ma wprowadzić zakaz kwestionowania przez sędziego istnienia konstytucyjnych organów państwa oraz podważania ich kompetencji i umocowania. Dotyczy to w szczególności Trybunału Konstytucyjnego, Krajowej Rady Sądownictwa, a także innych organów określonych w Konstytucji. Projekt zakazuje też sędziom kwestionowania orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego oraz podważania ich istnienia, skuteczności lub obowiązywania.
Sankcja nieważności i obowiązki informacyjne
W projekcie znalazła się również zasada, zgodnie z którą żaden sąd ani inny organ władzy publicznej nie może dokonywać ustaleń lub ocen dotyczących zgodności z prawem powołania sędziego lub mianowania asesora sądowego. Nie można byłoby też oceniać uprawnienia wynikającego z takiego powołania do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości. Projekt przewiduje ponadto zakaz uchylania, pomijania, uznawania za nieistniejące lub kwestionowania orzeczeń wydanych z udziałem sędziego albo asesora sądowego ze względu na ocenę legalności ich powołania.
W projekcie zaproponowano sankcję nieważności z mocy prawa wobec aktów i orzeczeń sądowych, których podstawą było kwestionowanie statusu osoby powołanej na urząd sędziego lub mianowanej na stanowisko asesora sądowego. Taka sankcja miałaby dotyczyć również czynności podjętych z naruszeniem ustawowej właściwości izb Sądu Najwyższego lub Naczelnego Sądu Administracyjnego.
W uzasadnieniu projektu wskazano, że jego celem jest wzmocnienie przejrzystości, bezstronności i zaufania publicznego do wymiaru sprawiedliwości. Projekt przewiduje obowiązek ujawnienia przez sędziego, na wniosek strony, informacji dotyczących jego przynależności organizacyjnej, działalności w zrzeszeniach i fundacjach oraz historycznej działalności w partiach politycznych.
Wakaty sędziowskie i decyzje organów politycznych
W liczącej 23 strony opinii Komisja Wenecka i DGI zaznaczyły, że są świadome poważnej sytuacji związanej z brakami kadrowymi w polskim sądownictwie. Problem ten, według rozmówców Komisji, wpływa na szybkość i efektywność orzekania.
Według Komisji i DGI „decyzja o otwieraniu wakatów sędziowskich nie powinna należeć do organu politycznego, ponieważ niesie to ryzyko poważnego podważenia efektywności i niezależności sądownictwa”.
„Komisja i DGI zalecają wprowadzenie obowiązku otwierania procedur rekrutacyjnych na wolne stanowiska sędziowskie w określonym czasie po powstaniu wakatu lub gdy wakat jest oczywisty z uwagi na spodziewane przejście w stan spoczynku. Zapobiegłoby to upolitycznieniu takich decyzji, a jednocześnie gwarantowałoby odpowiednie obsadzenie sądów i trybunałów w każdym czasie” — napisano w opinii.
Kryzys wokół KRS
Komisja Wenecka oceniła projekt w kontekście kryzysu w polskim sądownictwie. W opinii podkreślono, że 30 proc. polskich sędziów, czyli około 3 tys. osób, zostało powołanych przez wadliwą Krajową Radę Sądownictwa. W konsekwencji status tych sędziów i wydawane przez nich orzeczenia są regularnie kwestionowane.
Zobacz: TSUE: nieprawidłowości przy powołaniu nie wystarczą do podważenia niezawisłości sędziego
W dokumencie wskazano, że pojawiły się dwa podejścia do tego problemu. Pierwsze, wprowadzone przez Ministerstwo Sprawiedliwości w październiku 2025 roku, ma regulować skutki uchwał wadliwej KRS przez potwierdzenie statusu części sędziów albo usunięcie ich z urzędu, w zależności od okoliczności powołania. Prezydencki projekt stanowi podejście alternatywne. Nie zajmuje się statusem sędziów powołanych na podstawie takich uchwał, lecz dąży do ograniczenia możliwości kwestionowania przez sądy sędziów powołanych przez wadliwą KRS.
Odpowiedzialność karna sędziów
W opinii znalazło się także stwierdzenie dotyczące odpowiedzialności karnej sędziów. „Przypisywanie odpowiedzialności karnej sędziemu, który jest zobowiązany do oceny działań lub zaniechań jednego z wymienionych organów albo w jednej z określonych kwestii stanowi wyraźne zagrożenie dla niezawisłości sądownictwa” — wskazano w dokumencie.
Opinie Komisji Weneckiej nie są wiążące. Są jednak brane pod uwagę przez instytucje Unii Europejskiej.
Kresy.pl/coe.int
