Tak było: Bolesław Chrobry kazał dla siebie wybić ruskie monety. Chciał być cesarzem Słowian?

W roku 1018 Bolesław Chrobry dokonał spektakularnej wyprawy na Ruś, wchodząc do Kijowa i osadzając na tronie swojego zięcia Świętopełka. Wydarzenie to nie było jedynie aktem militarnym, ale również politycznym manifestem – jego materialnym śladem są niezwykle rzadkie monety z inskrypcją cyrylicką БОЛѢСЛАВЪ.

Do dziś przetrwało jedynie kilkanaście egzemplarzy tych emisji, co czyni je nie tylko unikatem numizmatycznym, lecz także nośnikiem istotnych treści propagandowych i symbolicznych.

Moneta podobna do bulli Jarosława Mądrego

Bolesław Chrobry umiejętnie wykorzystywał mennictwo do komunikowania władzy i ambicji. Wybijał monety z okazji koronacji, zawierania sojuszy czy zwycięstw militarnych. Monety cyrylickie wpisują się w ten schemat, jednak ich charakter jest wyjątkowy – nie były to zwykłe monety obiegowe. Zgodnie z najnowszymi interpretacjami, były to emisje prestiżowe, przeznaczone przede wszystkim dla elity politycznej i duchowieństwa. Ich funkcją było potwierdzenie dominacji Bolesława nad Rusią i legitymizacja jego działań jako „suwerena” tej części słowiańskiego świata.

Czytaj: „Korona Chrobrego” nie była koroną Chrobrego. Tajemnice polskich insygniów koronacyjnych

Co istotne, przedstawienie Bolesława na tych monetach wykazuje uderzające podobieństwo do bulli księcia Jarosława Mądrego – datowanej na ten sam okres i znalezionej w Nowogrodzie Wielkim. Postać księcia w półpostaci, z otwartą dłonią i bez nakrycia głowy, to elementy wspólne. Bolesław przejął tę ikonografię, ale nie bez modyfikacji – zrezygnował z rusko-bizantyjskiego nakrycia głowy, jakim mógł być stożkowaty hełm lub kołpak, wybierając wizerunek zbliżony do zachodnioeuropejskiego ideału władcy – bez korony, ale z gestem wskazującym na jego boską legitymację do sprawowania władzy.

Dlaczego cyrylica?

Zapis imienia Bolesława w cyrylicy był zabiegiem celowym. Odwoływał się bezpośrednio do języka i kultury ruskiej elity, z którą książę chciał się komunikować i nad którą chciał panować. Inspiracją mogła być wspomniana bulla Jarosława, ale też chęć „przejęcia” jego roli – symbolicznie, a może i dosłownie. Ponadto autorem projektu monet mógł być pochodzący z Rusi, znający wschodnie wzorce rytownik, być może Anastazy Grek – kijowski duchowny i doradca Chrobrego.

Na odwrocie monet widnieje ozdobny krzyż grecki – bez przedstawienia świętego, co może sugerować celowy uniwersalizm. Być może było to świadome odejście od używania wizerunków lokalnych świętych, takich jak Wojciech czy Wacław, których podobizny pojawiają się na wcześniejszych monetach Chrobrego. Wybór krzyża mógł podkreślać uniwersalny, „cesarski” charakter władzy Bolesława, który od czasu wyprawy kijowskiej chciał być postrzegany nie tylko jako książę Polski, lecz władca całej Słowiańszczyzny.

Choć monety raczej nie zostały wybite w samym Kijowie – raczej w Wielkopolsce – ich funkcja nie była jedynie gospodarcza. Cyrkulowały w kręgu najbliższego otoczenia księcia – możnych, duchowieństwa, a być może także przedstawicieli wysłanych przez Bolesława poselstw. Przekaz zawarty na monetach – zarówno ikonograficzny, jak i językowy – był jednoznaczny: Bolesław jest panem Rusi i ma pełne prawo do tytułu najwyższego władcy słowiańskiego świata.

Podobna seria monet byłaby gestem pokazującym podporządkowanie i dominację nad egzotycznie odmienną Rusią. Wybicie monet mogło być równoległym aktem do zdobycia siostry Jarosława Mądrego – Przedsławy – i jej przywiezienia do Polski jako konkubiny Bolesława.

Cesarz Słowian?

Jak zauważa Przemysław Wiszewski, już opis Zjazdu Gnieźnieńskiego ukazuje Bolesława niemal jako równego cesarzowi Ottonowi III – władcę, który może niezależnie wykonywać swoje obowiązki królewskie. Zdaniem Wiszewskiego, wyprawa kijowska była logiczną kontynuacją tej polityki – ostatnim akordem w budowie własnego imperium słowiańskiego. Monety cyrylickie stanowią materialny ślad tej ambicji, pełniąc rolę manifestu: politycznego, religijnego i kulturowego.

Cyrilickie monety Bolesława Chrobrego to nie tylko świadectwo kontaktów Polski z Rusią. To również wyjątkowy przykład wczesnośredniowiecznej propagandy władzy. Poprzez ikonografię, język, symbolikę oraz sposób emisji, książę wyraźnie komunikował swoją dominację nad Rusią i ambicje imperialne. Monety te można traktować jako swoisty „komunikat polityczny” skierowany do elit regionu – zarówno tych wschodnich, jak i zachodnich – w którym Bolesław jasno zaznaczał swoje miejsce wśród największych władców epoki.

Kresy.pl

Czytaj też: Carska korona polskiego królewicza wykuta w ogniu wulkanu

Opracowano na podstawie:

• Witold Garbaczewski, “The Cyrillic Penny of Boleslaus Chrobry, Prince of Poland – A New Source, A New Interpretation,” Wiadomości Numizmatyczne 59, no. 1–2 (199–200) (2015); also in Polish Numismatic News IX (2015).
• Przemysław Urbańczyk, Co się stało w 1018 roku? Poznań: Zysk i S-ka, 2018.