Nota Raczyńskiego. Jak polski rząd ujawnił prawdę o Holokauście

10 grudnia 1942 roku rząd RP na uchodźstwie przekazał aliantom notę dyplomatyczną opisującą niemieckie zbrodnie na ludności żydowskiej w okupowanej Polsce – pierwszy oficjalny dokument informujący Zachód o trwającym Holokauście.

Nota, sygnowana przez ministra spraw zagranicznych Edwarda Raczyńskiego, była bezpośrednim skutkiem przyjazdu do Londynu Jana Karskiego w listopadzie 1942 roku. Kurier Polskiego Państwa Podziemnego przekazał władzom emigracyjnym raporty Referatu Spraw Żydowskich Komendy Głównej Armii Krajowej oraz mikrofilmy przedstawiające sytuację Żydów w Generalnym Gubernatorstwie.

Raczyński już 1 grudnia przedstawił te informacje szefowi brytyjskiej dyplomacji Anthony’emu Edenowi, proponując zwołanie międzynarodowej konferencji. Brak reakcji ze strony Londynu skłonił rząd polski do wystąpienia z notą do 26 państw-sygnatariuszy Deklaracji Narodów Zjednoczonych.

Dokument opisujący masową eksterminację Żydów liczył dziewięć stron maszynopisu. Zawierał dane o deportacjach, egzekucjach, gettach oraz funkcjonowaniu obozów zagłady, a także wykaz działań informacyjnych, jakie od miesięcy podejmował rząd polski. W ostatnich akapitach Raczyński wzywał aliantów nie tylko do potępienia zbrodni, ale również do podjęcia realnych kroków w celu powstrzymania „metod masowej zagłady”, stosowanych przez Niemców.

Reakcja sojuszników nastąpiła 17 grudnia 1942 roku, gdy rządy Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych i Związku Sowieckiego opublikowały wspólną deklarację, zapowiadając surowe ukaranie sprawców. Jednocześnie polskie MSZ wydało specjalną broszurę „The Mass Extermination of Jews in German Occupied Poland”, która zawierała tekst noty Raczyńskiego oraz towarzyszące jej dokumenty i przemówienia. Publikacja była szeroko kolportowana przez polskie placówki dyplomatyczne, mając nagłośnić skalę niemieckich zbrodni.

Mimo tych działań apel polskiego rządu nie doprowadził do interwencji militarnej ani prób zatrzymania procesu Zagłady. Nota Raczyńskiego pozostaje jednak przełomowym świadectwem – pierwszym oficjalnym ostrzeżeniem skierowanym do świata o ludobójstwie, które Niemcy starali się ukryć przed opinią międzynarodową.

Kresy.pl / IPN

Czytaj też:

Ewenement okupowanej Europy. Historia „Żegoty”

„Protest” Zofii Kossak-Szczuckiej: „Kto milczy w obliczu mordu – staje się wspólnikiem mordercy”