Komandosi Armii Krajowej. Kedyw utworzono w rocznicę Powstania Styczniowego
22 stycznia 1943 roku, w 80. rocznicę wybuchu Powstania Styczniowego, dowódca Armii Krajowej, generał Stefan Rowecki „Grot”, wydał rozkaz nr 84, na mocy którego utworzono Kierownictwo Dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej, czyli Kedyw.
Data powołania nowej struktury miała znaczenie symboliczne i nawiązywała do tradycji walki niepodległościowej z 1863 roku.
Komandosi Armii Krajowej
Kedyw powstał jako centralny pion Armii Krajowej odpowiedzialny za prowadzenie walki czynnej z okupantem niemieckim. Jego utworzenie było zwieńczeniem reorganizacji rozpoczętej jesienią 1942 roku, której celem było uporządkowanie i wzmocnienie działań dywersyjnych. Nowa struktura przejęła zadania oraz kadry Związku Odwetu i organizacji „Wachlarz”, a także włączyła Grupy Szturmowe Szarych Szeregów, Tajną Organizację Wojskową oraz inne oddziały specjalne.
Pierwszym komendantem Kedywu został pułkownik Emil August Fieldorf „Nil”. Po jego odejściu z funkcji, na początku 1944 roku, dowództwo objął podpułkownik Jan Mazurkiewicz „Radosław”. Kedyw odpowiadał za planowanie i przeprowadzanie akcji dywersyjnych oraz sabotażowych, likwidację szczególnie niebezpiecznych funkcjonariuszy okupacyjnych, szkolenie kadr bojowych, produkcję środków walki oraz koordynację działań oddziałów dywersyjnych w okręgach Armii Krajowej.
Istotnym elementem działalności Kedywu była również obrona ludności polskiej na terenach wschodnich, zwłaszcza na obszarach zamieszkanych przez Ukraińców, gdzie dochodziło do napadów i aktów przemocy wymierzonych w Polaków. Oddziały dywersyjne podejmowały tam działania samoobronne i odwetowe, mające na celu ochronę polskich wsi i ludności cywilnej.
Akcja pod Arsenałem, zamach na Kutscherę – to oni
Pierwsze akcje bojowe, wykonywane przez patrole saperskie Kedywu Komendy Głównej Armii Krajowej, przeprowadzono jeszcze przed formalnym ogłoszeniem rozkazu, m.in. podczas uderzeń na transporty kolejowe na przełomie 1942 i 1943 roku. W kolejnych miesiącach struktura stała się jedną z najbardziej aktywnych formacji Polskiego Państwa Podziemnego. Do najsłynniejszych operacji należały m.in. odbicie więźniów w akcji pod Arsenałem 26 marca 1943 roku, zdobycie w Warszawie transportu pieniędzy Banku Emisyjnego w sierpniu 1943 roku oraz likwidacja dowódcy SS i policji na dystrykt warszawski, Franza Kutschery, 1 lutego 1944 roku.
W czasie Powstania Warszawskiego oddziały Kedywu weszły do walki w ramach Zgrupowania „Radosław”, walcząc na Woli, Starym Mieście i Czerniakowie. Tym samym Kedyw zakończył działalność jako odrębny pion dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej, przechodząc do regularnych walk powstańczych.
Kresy.pl / Muzeum AK
